Margriet Meindertsma over de DDR:  ‘Op veel terreinen, zoals stadsvernieuwing, was het in de jaren zeventig een innovatief land.’

Beschouwing Sympathie voor de DDR

‘Voor ons was de DDR het beste van beide Duitslanden’

Margriet Meindertsma over de DDR: ‘Op veel terreinen, zoals stadsvernieuwing, was het in de jaren zeventig een innovatief land.’ Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Progressief Nederland flirtte in de jaren zestig en zeventig opzichtig met de DDR. Al was het maar om de machthebbers in Den Haag op de kast te jagen. Margriet Meindertsma behoort tot de weinige Nederlanders die geregeld de DDR bezochten. 

In de gesprekken die Margriet Meindertsma (76) voerde met de bewoners van dat verdwenen land kwamen twee thema’s steevast aan de orde: de Trabantjes, die hen er voortdurend aan herinnerden dat de Oost-Duitse auto-industrie door die van de Bondsrepubliek was overvleugeld, en het beklemmende gegeven dat zij alleen binnen het voormalige Oostblok mochten reizen.

Met de val van de Muur, zaterdag dertig jaar geleden, kwam aan de begrenzing van hun reisvrijheid in elk geval een einde. Meindertsma kon zich dus goed verplaatsen in de vreugde die deze historische gebeurtenis bij de burgers van de DDR teweegbracht. Maar of het wel zo’n goed idee was om het land dan maar meteen op te doeken? Meindertsma is er nog steeds niet van overtuigd. ‘Het ging wel erg snel allemaal. Te snel, volgens velen. En alles wat het behouden waard was, kwam op de mestvaalt van de geschiedenis terecht. Met alle mentale gevolgen voor de Oost-Duitsers van dien. De DDR had beter nog wat langer kunnen blijven bestaan.’

Links-christelijke hoek 

Als vredesactivist uit de links-christelijke hoek en voorzitter van de Nederlandse Christen Studentenvereniging (NCSV), vatte Meindertsma in de jaren zestig een zekere sympathie op voor de DDR. Geen onvoorwaardelijke liefde, want zij had wel degelijk oog voor het dictatoriale karakter van ‘de eerste socialistische staat op Duitse bodem’ – anders dan Christenen voor het Socialisme die kritiek op de DDR als een vorm van verraad beschouwden. De NCSV hoopte ‘in dialoog’ met christenen aan gene zijde van het IJzeren Gordijn het systeem te veranderen.

Een foto die Margriet Meindertsma maakte tijdens een bezoek aan de DDR.

Meindertsma en haar geestverwanten bij de NCSV zagen de DDR als het beste van de twee Duitslanden. En nog steeds kan zij zich in die zienswijze verplaatsen. ‘In de DDR waren nazi’s grondiger weggezuiverd dan in de Bondsrepubliek. Op veel terreinen, zoals stadsvernieuwing, was het in de jaren zeventig een innovatief land. Het bood zijn burgers gratis kinderopvang, gratis openbaar vervoer, en gratis gezondheidszorg. De bezitsverhoudingen waren er ingrijpend gewijzigd.’

Ze zette zich dan ook energiek in voor erkenning voor de DDR door de Nederlandse regering. Ook nadat het land had bijgedragen aan het neerslaan van de Praagse Lente in 1968 – de poging om in het toenmalige Tsjecho-Slowakije het ‘socialisme met een menselijk gezicht’ te vestigen. ‘Ik was daar diep ontgoocheld over. Kort tevoren had ik in Sofia het Wereldjeugdfestival bijgewoond. De Tsjecho-Slowaakse delegatie was een baken van hoop. Die hoop was volkomen verdwenen toen ik een maand na de Russische inval Praag bezocht: de stad was ondergedompeld in droefenis.’

Aan haar inzet voor de erkenning van de DDR deed dit geen afbreuk. Integendeel. ‘Ik was ervan overtuigd, en dat ben ik nog steeds, dat het isolement van de DDR alleen maar heeft bijgedragen aan de verstarring van het regime.’ Die ontwikkeling was al onomkeerbaar, denkt Meindertsma, toen Nederland – als een van de laatste landen – in 1973 de DDR erkende. Op dat moment had zij haar positieve belangstelling voor het land allang verloren. Krantenknipsels, activistische stencils, plakboeken met treinkaartjes en fletse kleurenfoto’s van bevlagde overheidsgebouwen en straten met Trabantjes herinneren aan haar vroegere engagement. ‘Dit is letterlijk een wereld van gisteren.’

DDR als restproduct 

Het imago van de DDR is altijd sterk afhankelijk geweest van uiteenlopende wanen van de dag, zegt historicus Jacco Pekelder – auteur van een in 1998 verschenen boek over de relatie tussen beide landen. ‘In de eerste jaren van haar bestaan werd de DDR louter gezien als restproduct van de Tweede Wereldoorlog. Een Duitse Sovjet-republiek waar ‘rot lackierte Faschisten’ het voor het zeggen hadden. Een land dat mentaal veel meer gemeen had met Pruisen dan de Bondsrepubliek. Dat kon je alleen al zien aan de Nationale Volksarmee: de helmen, het eikenloof op de uniformkragen en de ganzenpas bij de wisseling van de wacht bij het Neue Wache: alles verwees naar het militaire verleden. De antifascistische pretenties van het regime ten spijt.’

In de jaren zestig kantelde het beeld van de DDR bij ‘mainstream sociaal-democraten, linksige christen-democraten en zelfs ondernemers’, zegt Pekelder. ‘Het land werd toenemend als een succes waargenomen, ook door geslaagde zelfpromotie van het regime in Oost-Berlijn. Het werd geassocieerd met zijn sportieve prestaties, en het wist zichzelf als tiende economie van de wereld te verkopen. In links Nederland was de modieuze afkeer van de Bondsrepubliek omgekeerd evenredig aan de sympathie die de DDR er genoot. En sympathie voor de DDR ging vaak gepaard met sympathie voor de opgepakte leden van de Rote Armee Fraktion, die als politieke gevangenen werden beschouwd.’

Voor Nieuw Links, de progressieve vleugel binnen de PvdA, was erkenning van de DDR een thema waarmee ‘de zittende macht’ in verlegenheid kon worden gebracht. Erkenning van de DDR gold als een voorwaarde voor de beëindiging van de Koude Oorlog. En wie kon daar nu tegen zijn? ‘Nieuw Links kon stemming maken met de DDR’, denkt Pekelder. ‘Als je in de Duitse pot roerde, kreeg je altijd een groot deel van het publiek mee.’

Een foto die Margriet Meindertsma maakte tijdens een bezoek aan de DDR.

Marx in een kist 

In 1987, twee jaar voor de val van de Muur, werd de erkenning van de DDR bezegeld met een ‘officieel bezoek’ (geen staatsbezoek) van partijleider Erich Honecker aan Nederland. Zelfs onder de communisten, die al niet meer in de Tweede Kamer waren vertegenwoordigd, genoot zijn land nauwelijks nog aanzien. Een kleine delegatie van de zieltogende CPN bezocht de ‘onverstaanbaar mummelende Honecker’ in diens presidentiële suite in het Kurhaus. ‘Aan het eind krijgen we een geschenk mee’, schreef delegatielid Marius Ernsting naderhand. ‘Een bronzen beeld van Marx op schaal 1:3, verpakt in een houten kist. (…) De symboliek ontgaat iedereen op dat moment: Honecker doet afstand van Karl Marx, en geeft hem (in een kist!) mee aan vertegenwoordigers van een communistische partij die zich op dat moment al voorbereidt om op te gaan in GroenLinks.’

In Baarn vindt op zaterdag 9 en zondag 10 november het Festival 30 Jahre Mauerfall plaats, met medewerking van onder anderen Ben Bot, Margriet Brandsma, Hanco Jürgens, Willem Melching en Maarten van Rossem. Informatie: DDR-museum.nl.

Lees onze stukken over de val van de muur

Precies dertig jaar geleden viel de Berlijnse Muur. De Volkskrant staat dit weekend uitgebreid stil bij dit jubileum: van een interview met een Nederlander die terugverlangt naar de DDR tot een analyse van de huidige verhoudingen. Lees hier onze artikelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden