'Voor ons eindigde de Tweede Wereldoorlog pas op 4 mei 1990'

De Letten talen niet naar de Letse vertaling van het dagboek van Anne Frank, wereldwijd een bestseller. Nee, de Letten zijn in de eerste plaats hongerig naar kennis over de bezetting door de Sovjet-Unie....

Op tafel ligt een foto van een meisje, de haren gevlochten, in schooluniform met daarop 'het sterretje' van Lenin.

'Hoe vaak heeft mijn moeder dat uniform gestreken? En wat moet ze hebben gedacht?' De vragen komen nu pas op bij Mara Skujeniece (32), Lets ontwerpster van woon- en leefproducten die twaalf jaar in Nederland woont. Zij is het meisje dat op de foto 7 of 8 jaar oud was.

Toen ze 18 was kwam ze er bij toeval achter dat haar vader, de vermaarde Letse dichter en vertaler Knut Skujenieks (69), zes jaar gevangen heeft gezeten in een strafkamp in de Russische republiek Mordovië, vijfhonderd kilometer ten oosten van Moskou. Skujenieks was in 1962 veroordeeld wegens anti-Sovjet-propaganda. 'Het was een showproces', weet zijn dochter nu.

'Altijd was er die stilte', zo vat Mara Skujeniece haar jeugd samen. 'Er werd nooit gepraat. Het onderwerp werd totaal vermeden. Het moet voor mijn ouders heel traumatisch zijn geweest. Je wordt om niets veroordeeld – mijn ouders waren net getrouwd en werden al gescheiden. Dan zit je je straf uit, komt terug, maar het systeem is niet veranderd. Daarin moet je dan je draai vinden, waarbij je niet wilt opvallen. Dan kun je niet met zo'n verhaal aankomen.'

Het verhaal van Mara is exemplarisch voor dat van veel Letten. Terwijl Europa dit jaar herdenkt en viert dat het zestig jaar geleden werd bevrijd van nazi-Duitsland, lijken de Baltische landen in hun vijftiende jaar van hernieuwde onafhankelijkheid nu pas toe te komen aan de verwerking van het verleden – en dat is voor hen vooral de Sovjet-bezetting.

En dat gaat moeizaam. De grootse herdenkingen in Moskou dezer dagen worden vanuit het Balticum alleen bijgewoond door de Letse president Vaira Vike-Freiberga. Haar collega's uit Estland en Litouwen blijven weg. Wat VikeFreiberga betreft kijkt Letland vooral naar de toekomst. En die ligt in de Europese Unie, in de NAVO, maar tegelijkertijd wil ze erop wijzen dat de val van nazi-Duitsland in 1945 niet overal leidde tot bevrijding. 'Letland, Estland en Litouwen werden het slachtoffer van een andere wrede bezetting door een ander buitenlands, totalitair regime, dat van de Sovjet-Unie', zei Vike-Freiberga toen ze aankondigde wel naar Moskou te gaan. En: 'Voor Letland kwam het begin van het einde van de Tweede Wereldoorlog pas vele decennia later, op 4 mei 1990, de dag waarop het parlement van mijn land de onafhankelijkheidsverklaring aannam.'

Op 15 juni 1940, toen de nazi's Parijs binnenvielen, trokken Sovjet-troepen de Baltische landen binnen. Ruim 43 duizend Letten verdwenen in werkkampen of werden gedood. In 1941 volgden de troepen van Hitler. 130 Duizend Letten kwamen om, onder hen 75 duizend joden. In 1944 keerde Stalin terug, 200 duizend Letten verdwenen in de Goelag.

Wat goed en fout was is in Letland een moeilijke discussie. Meer dan honderdduizend Letten vochten tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de zijde van Hitler, in hun ogen een bevrijder, mee tegen de 'bezetter' Stalin en werkten mee aan de uitroeiing van bijna de hele joodse gemeenschap. Bijna even veel Letten vochten met Stalin mee tegen de Duitse bezetter. Ruim honderdduizend Letten sloegen op de vlucht.

Wat de joden betreft kan Stalin worden beschouwd als degene die de joden in Oost-Europa heeft gered, zei Margers Vestermans, directeur van het joods museum in Riga in een documentaire, vorig jaar uitgezonden door de VPRO. Maar Vestermans, een van de weinige joodse overlevenden in Letland, stelt ook dat het te eenvoudig is de Letten de schuld te geven. 'Zonder de Duitsers was dit nooit gebeurd.' En: 'Het was geen eigen initiatief .'

Wat het laatst is gebeurd doet het meeste pijn, zegt Katarina Hartgers (33). Hartgers, met een Nederlandse vader en een Letse moeder, is hoofd van de Nederlandse vertegenwoordiging van het Latvian Investment & Development Agency in Amsterdam. Daarnaast coördineert ze sinds 2001 voor het Anne Frank Huis de Letse versie van de tentoonstelling: An n e Frank – Een geschiedenis voor vandaag. De tentoonstelling is een moeizame weg gegaan. 'De reacties zijn vaak toch: ”Het is ver weg. Zo'n meisje helemaal in Nederland.” En ook: ”De joden in de Tweede Wereldoorlog hadden het slecht, maar wij daarna ook & rdquo;.'

Hartgers merkt hetzelfde met het dagboek. Setas Maja. Dienasgramata Vestules van Anna Franka heeft ze in 2003 in eigen beheer uitgegeven, met financiële steun van de ambassades van Nederland, Duitsland en de Verenigde Staten in Riga. Het dagboek loopt niet hard. Van de 2000 exemplaren zijn er weliswaar 300 over, maar alle duizend scholen hebben een exemplaar gekregen, 'zodat het in elk geval in de bibliotheek staat'.

Wat wel werkt, zegt Hartgers, is naar aanleiding van een voorgelezen passage uit het boek met scholieren discussiëren over de vraag hoe je met elkaar omgaat. 'Dan kun je het ook breder trekken: hoe ga je om met minder-validen, hoe ga je om met homo's. In de Sovjettijd was er in Letland geen geloof, waren er geen homo's. Ook dat is nieuw voor de Letten: homo's die van hun vrouw gaan scheiden.'

Wat volgens Hartgers een groot verschil maakt is dat het leed dat de nazi's hebben aangericht is erkend. De Sovjet-Unie heeft dat nog nooit gedaan. 'En zolang dat niet is gebeurd kun je dus officieel ook niet beginnen met het verwerkingsproces.'

Ook Mara Skujeniece heeft er geen behoefte aan het dagboek van Anne Frank te lezen. 'In de Sovjettijd heb ik genoeg vergelijkbare boeken moeten lezen. Heel populair in Letland is nu Met dansschoenen in de Siberische sneeuw, van Sandra Kalniete (de oud-minister van Buitenlandse Zaken die als kind van gedeporteerde ouders in Siberië is geboren, red.) Dát is een verhaal waarbij ik me iets kan voorstellen.'

Skujeniece blijft puzzelen aan de familiegeschiedenis. 'In mijn vroege jeugd kwamen er vrienden van mijn ouders over de vloer, uit Oekraïne, Armenië, Estland. Nu pas besef ik dat ze de kampvrienden van mijn vader waren.' Het verleden komt in brokjes aan bod. Na het uitpluizen van de foto's van een overleden oom bijvoorbeeld.

'Hele generaties moeten het Sovjet-trauma nog verwerken. De mensen kunnen nu pas hun verhaal kwijt. In Nederland kon dat al in de jaren vijftig. Het bezettingsmuseum in Riga documenteert de foto's, de spullen, de verhalen ook. Die mag iedereen voor een videocamera komen vertellen. Daar is nu pas de ruimte voor. Nu we niet meer alleen hoeven na te denken over hoe we aan ons eten moeten komen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden