Analyse Migratie

Voor migranten is Spanje de nieuwe toegangspoort tot Europa

Na Italië in 2016 is het deze zomer Spanje waar migranten aankomen, vaak in gammele, niet zeewaardige bootjes. Wat scheelt: het is een rustig migratiejaar op de Middellandse Zee.

Migranten in de haven van Tarifa, in Zuid-Spanje. Foto EPA

Vrijdag, een afgelegen strand bij Tarifa, de zuidkust van Spanje. Een volgeladen Zodiac koerst af op het land. De Spaanse politie probeert de boot tegen te houden. Tevergeefs. De passagiers, veel mannen en een enkele vrouw met een Noord-Afrikaans uiterlijk, bereiken het strand en zetten het onmiddellijk op een lopen. Ze verdwijnen in het struikgewas, beduusd nagekeken door enkele naturisten op het strand.

Dezelfde dag, in de Straat van Gibraltar. De Spaanse reddingsdienst is aan één stuk door bezig immigranten uit zee te redden. Het is een uitzonderlijke dag: 774 opvarenden worden gered van 52 bepaald niet zeewaardige bootjes. De meesten zijn Sub-Saharische Afrikanen. Er zijn kleine opblaasbootjes bij, met maar een stuk of tien passagiers, allemaal een peddel in de hand. Ze dragen vaak niet eens een zwemvest, maar hebben een opgeblazen band om de nek.

De grote oversteek naar Europa vindt deze zomer in Spanje plaats. Tot nu toe kwamen er dit jaar volgens de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) 20.992 mensen over zee aan in Spanje (tegen 18.130 in Italië). Dat zijn er drie keer zoveel als in dezelfde periode vorig jaar.

Reden voor paniek?

Niet bij Josep Borrell, de Spaanse minister van Buitenlandse Zaken. ‘Er is geen sprake van een overstroming’, zei hij vorige week tijdens een ontmoeting met correspondenten. ‘We zijn een heel eind verwijderd van de 180 duizend migranten die in Italië aankwamen toen de crisis daar op zijn hoogtepunt was.’ Dat was in 2016.

Wat relativerend werkt: dit is een heel rustig migratiejaar op de Middellandse Zee als geheel. Vorig jaar waren er rond deze tijd al twee keer zoveel mensen geland in Europa. En in 2015, tijdens de migratiecrisis, waren de aantallen veel hoger.

Borrell vindt het bovendien niet zorgwekkend dat de Spaanse buitengrens af en toe iemand doorlaat. ‘Andere landen, zoals Oostenrijk, willen de migrantenstroom stoppen. Voor ons is het doel die stroom te controleren.’

De toon in naar rechts hellende Spaanse media is een stuk alarmerender. Maandag werd triomfantelijk een document getoond waarin het ministerie van Binnenlandse Zaken sprak van een ‘noodsituatie’ - al leek die benaming vooral gekozen om snel onderdak en dergelijke te kunnen regelen.

Migranten worden door de Spaanse kustwacht naar de haven van Cadiz gebracht, in Zuid-Spanje. Foto EPA

Hoe kan het dat migranten ineens de westelijke route kiezen?

Dat komt vooral door de afwerende houding van Italië, en ook doordat de centraal-mediterrane route nogal gevaarlijk is. Het is een kwestie van kansberekening: één op de zeventien migranten is dit jaar verdronken tijdens de overtocht naar Italië, en één op negenenzestig op weg naar Spanje. ‘Het zijn simpelweg communicerende vaten’, zei minister Borrell.

Maar worden die migranten in de Straat van Gibraltar dan niet tegengehouden?

Dat wordt wel geprobeerd. De Spaanse en Marokkaanse autoriteiten werken nauw samen bij het bewaken van de grens. Dat deden ze al lang vóór de beroemde Turkije-deal. Migranten die worden opgepikt in Marokkaanse wateren worden teruggebracht naar het Afrikaanse continent. In ruil daarvoor geeft Spanje elk jaar duizenden werkvisa af aan Marokkanen, zodat die een paar maanden legaal in de landbouw kunnen werken. Het is maar één van de beloningen die Marokko krijgt: de precieze ins en outs van deze deal zijn niet bekend.

Borrell zei vorige week niet de indruk te hebben dat de Marokkaanse controles de laatste tijd zijn verslapt. Toch wordt daar altijd over gespeculeerd als de migratie  toeneemt. Dat gaat steevast gepaard met de meest fantasierijke verklaringen: Marokko zou nu bijvoorbeeld een signaal willen afgeven aan de nieuwe Spaanse regering, zodat die ervan doordrongen raakt hoe afhankelijk Spanje van Marokko is.

Wachtende migranten aan boord van een boot van de Spaanse kustwacht in de haven van Tarifa, Zuid-Spanje. Foto EPA

Wat gebeurt er met de immigranten die Spanje bereiken?

De politie houdt hen maximaal 72 uur vast en bepaalt in die tijd hun identiteit - al lukte dat de laatste dagen niet bij iedereen. Er is een nieuw paviljoen in gebruik genomen waar de migranten de eerste dagen verblijven. Daarna zijn er twee opties: detentie of vrijheid. Van de migranten in detentie is het de bedoeling dat ze worden uitgezet. Dat lukt vooral met de Marokkanen (86 procent in 2017) en Algerijnen (59 procent). De immigranten die in vrijheid worden gesteld, kunnen voor opvang terecht bij ngo’s. Sommigen zullen een asielaanvraag indienen. Maar de meeste Afrikanen zullen proberen te werken, al valt dat niet mee zonder verblijfsvergunning. Ze zijn aangewezen op typische migrantenbaantjes: kleedjesverkoper, fruitplukker.

Is er onder de Spanjaarden geen weerstand tegen die migranten?

Weinig. Al is de werkloosheid hoog, de Spanjaarden laten het zware werk in de landbouw graag over aan immigranten. Bovendien hebben de Spanjaarden zelf een lange geschiedenis van emigratie. Ze hebben doorgaans begrip voor wie elders een beter leven zoekt. Wat ook scheelt: er zijn vooralsnog geen politici van betekenis die de vreemdelingenhaat aanwakkeren.

Migranten gaan met branders Spaanse agenten Ceuta te lijf om EU in te komen.

Niet alleen over zee, ook over land proberen Afrikaanse migranten Spanje te bereiken. Onlangs was er weer een bestorming van het hek rond Ceuta, een stukje Spanje in Afrika. Die verliep gewelddadiger dan ooit.

Europese Commissie trekt miljoenen uit voor vluchtelingencentra in EU-landen.

De Europese Commissie is van plan extra asielzoekerscentra te financieren. Die zouden noordelijke landen in staat moeten stellen migranten over te nemen uit Griekenland, Italië en Spanje. Het is allerminst zeker of er belangstelling bestaat voor zo'n parallel Europees circuit.

Marokko, steeds vaker een eindbestemming voor migranten.

Hoewel alle aandacht uitgaat naar de migranten die Europa wél weten te bereiken, stranden ook heel veel van hen onderweg. In Marokko bijvoorbeeld. Sommige Afrikanen kiezen ervoor daar een nieuw leven op te bouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.