AnalyseLagelonenlanden

Voor landen met weinig geld is het kiezen tussen corona en honger

Een Keniaanse vrijwilligersorganisatie distribueert bloem, bonen en melk aan zo’n negenhonderd bewoners van een krottenwijk in Nairobi.Beeld Gordwin Odhiambo / AFP

Een lockdown of sociale-afstandsregel is niet overal een reële optie. Wereldwijd worstelen arme landen met de vraag of zo’n middel niet erger uitpakt dan de kwaal. ‘Een maand alles op slot kunnen wij ons niet veroorloven.’

Het is geen kwestie van onwil dat landen als Pakistan, Mexico of Nigeria twijfelen of ze een totale lockdown moeten invoeren om de corona-epidemie te bestrijden. Meer dan de helft van de bevolking is er afhankelijk van een schamel dagloontje dat wordt verdiend als straatverkoper, naaister, dagloner in de bouw, taxichauffer of riksjarijder.

‘Aan deze mensen vragen om tijdelijk het werk neer te leggen en thuis te blijven, betekent dat hun familie niets te eten heeft’, zegt Mohamed Yahya vanuit Nigeria. ‘Dan gaan mensen dood aan de honger in plaats van aan corona.’ Yahya is hoofd van de Ontwikkelingsorganisatie van de Verenigde Naties (UNDP) in Nigeria en schetst het ‘duivelse dilemma’ waarvoor zijn land staat.

Hij staat niet alleen. Wereldwijd worstelen leiders met de vraag of het middel – social distancing of een totale lockdown – niet erger uitpakt dan de kwaal. In India leidde een slecht voorbereide lockdown tot een exodus van honderdduizenden werkloos geworden dagloners die vanuit de steden teruggaan naar het platteland, in de hoop daar hun gezin nog te kunnen onderhouden. Ze bivakkeren onderweg in overvolle kampementen.

Textielarbeiders op straat

Ook gewone arbeiders worden zwaar getroffen. In Pakistan voerden regionale overheden lockdowns in en sloten alle fabrieken die producten maken die niet essentieel zijn. Tussen de 12- en 18 miljoen mensen dreigen hun baan te verliezen. Volgens de Pakistan Workers’ Federation zijn alleen al in Punjab een half miljoen textielarbeiders op straat komen te staan. De spanningen worden vergroot door de terugkeer van arbeidsmigranten uit het buitenland, een probleem dat ook speelt in Afghanistan en Bangladesh.

Tegelijkertijd mag niet worden onderschat wat het virus kan aanrichten wanneer het landen treft met kwetsbare burgers in krottenwijken of vluchtelingenkampen en waar voorzieningen als schoon water, sanitair en ziekenhuizen ontbreken. In het worstcasescenario, vorige week geschetst door Imperial College London, kan het virus de helft van de wereldbevolking treffen en 40 miljoen doden per jaar veroorzaken als nu niet direct maatregelen worden getroffen. Met het respecteren van de sociale-afstandsregel vermindert dat risico al met 40 procent, met verdere maatregelen als het isoleren van kwetsbare ouderen daalt het rap verder.

Met de juiste preventie kunnen arme landen wel degelijk miljoenen coronadoden voorkomen. Maar hoe neem je sociale afstand in een bomvolle krottenwijk? Of in gebieden waar geen schoon water of zeep voorhanden is? ‘Social distancing is een privilege’, zegt Yahya. In Nigeria besloot de overheid alleen tot een lockdown in de grote steden Lagos en Abuja, waarbij kwetsbare mensen zoveel mogelijk worden bijgestaan. ‘De gevolgen zouden anders niet te overzien zijn’, zegt Yahya. ‘Een maand alles op slot zoals China deed, kunnen wij ons in Afrika niet veroorloven en zal zeker leiden tot sociale onrust.’

Jonge populatie

De sociale en economische ontwrichting van een pandemie is in kwetsbare landen veel groter, zegt Lindy van Vliet, hoofd wereldgezondheidszorg van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT). ‘Mensen worden direct getroffen door honger of armoede. Daarom moet elk land voor zich bekijken hoe ze met corona omgaan. Lokale leiders weten zelf het best hoe ze burgers het snelst bereiken met preventieve maatregelen, bijvoorbeeld via sociale netwerken of boerencoöperaties. Er is geen one size fits all.’

De grote vraag is hoe corona zich ontwikkelt onder relatief jonge populaties in Afrika of Azië. Misschien vallen sterftecijfers veel lager uit. Wel staat vast dat ‘ de curve afvlakken’ om ic’s te ontlasten een luxe is die arme landen niet hebben. Vrijwel overal ontbreken faciliteiten om langdurig te beademen. ‘Er zit dus niets anders op dan tijd winnen met preventie totdat er een vaccin is ontwikkeld of de pandemie is geluwd’, aldus Van Vliet.

Dit laatste is ook van belang om te voorkomen dat de al kwetsbare zorgsystemen in arme landen instorten. Als klinieken overbelast raken en zorgverleners uitvallen door besmetting, komt basale medische zorg in gevaar. Bij de ebola-epidemie in West-Afrika van 2014 raakten klinieken zo overbelast dat de sterfte aan andere tropische ziekten als malaria, tbc en diarree toenam. Ook de moeder- en kindsterfte ging hard omhoog.

De VN en de G20 roepen rijke landen daarom op arme landen financieel te helpen om snel de juiste maatregelen te kunnen nemen. Het gaat niet alleen om het verstrekken van hygiëne- en testmateriaal of mondkapjes, maar vooral ook om financiële armslag om de circa 2 miljard getroffen burgers in de wereldwijde informele economie te compenseren met eenmalige uitkeringen. De effectiefste manier om snel geld vrij te maken, is schulden kwijtschelden. De VN stellen een steunpakket van 2,5 biljoen dollar (2,3 biljoen euro) voor.

Dan nog kunnen er groepen buiten de boot vallen. ‘Als je statenloos bent, ben je onzichtbaar voor de staat, maar niet voor het virus’, zegt Joshua Castellino van Minority Rights Group International. Dat geldt bijvoorbeeld voor de 130 duizend Rohingya in detentiekampen in Myanmar, waar volgens Human Rights Watch de meest basale medische zorg ontbreekt. Niets staat daar het virus in de weg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden