Voor Kroatië lijkt de oorlog eindelijk voorbij

De premier belooft een dure brug, zodat Kroaten de grens met Bosnië kunnen vermijden. De kiezer trapt er niet in....

‘Mijn zoon zal eerder volwassen zijn dan dat die brug er komt’, zegt de oesterboer Srecko Bebek, terwijl hij het 8-jarige jongetje over het hoofd aait. Bebek woont op Peljesac, een langgerekt schiereiland voor de Kroatische kust. Een maand geleden kondigde premier Ivo Sanader hier de bouw van een brug aan, die het uiteinde van het schiereiland met het Kroatische vasteland moet verbinden.

Het doel van de Peljesacbrug – geraamde kostprijs 300 miljoen euro – is het omzeilen van een 22 kilometer lang stuk kust dat aan Bosnië-Herzegovina toebehoort. Kroaten zullen de hele kust kunnen afrijden zonder hun paspoorten te moeten laten zien, beloofde HDZ-leider Sanader.

Niet toevallig kwam die belofte kort voor de verkiezingen. Die vinden zondag plaats, voor de derde keer sinds het einde van de Balkanoorlog. Tot nu toe waren verkiezingen in Kroatië vooral een nationalistische aangelegenheid. Nog bij de vorige verkiezingen in 2003 presenteerde de huidige regeringspartij HDZ, de vroegere partij van Franjo Tudjman, zich als ‘overwinnaar van de oorlog’.

Dit keer heeft Kroatië gebroken met het nationalisme, zo lijkt het. De HDZ heeft afstand genomen van oprichter Tudjman. De van oorlogsmisdaden verdachte generaal Gotovina is opgepakt. De oorlog speelt niet langer een rol in de campagnes. En alle grote partijen voeren hetzelfde, op het buitenland gerichte programma: op naar de Europese Unie en de NAVO.

Hier en daar wordt nog een nationalistisch trucje gebruikt, zoals een brug om ‘het Kroatische grondgebied één te maken’. Zonder veel succes. ‘Die brug is niets meer dan een verkiezingsstunt’, zegt oesterboer Bebek. Hij vindt het hele idee maar onzin, want wie heeft nou last van de Bosniërs? ‘Aan de grensovergang kennen ze me, ze laten me gewoon door’ , zegt Bebek. ‘En voor toeristen is het eveneens een formaliteit.’

‘Die brug is puur propaganda. Daar trappen mensen niet meer in’, zegt ook Mato Pavlovic. De 32-jarige Pavlovic is ober in een van de vele cafeetjes van Ston, op het schiereiland Peljesac. In de zomer is Ston een levendig toeristenstadje, maar nu is het er doods. Net als de meeste Kroaten aan de kust verdient Pavlovic in de zomer goed, maar heeft hij de rest van het jaar moeite om rond te komen.

‘Die 300 miljoen euro voor die brug kunnen ze beter investeren in een hotel voor Ston’, zegt Pavlovic. ‘Een brug helpt mensen enkele jaren aan werk, een hotel levenslang.’

Voor het eerst gaat het in de verkiezingen niet meer om ‘nationalistische driften’, maar om het ‘inwilligen van de materiële wensen van de kiezers’, schreef Davor Butkovic, een van Kroatiës belangrijkste politieke commentatoren. En inderdaad, niet alleen langs de kust maar in heel Kroatië beginnen mensen, gevraagd naar de inzet van de verkiezingen, over pensioenen, werkloosheid, lage lonen, corruptie en buitenlandse schuld.

Zoals drie laatstejaarsstudentes tandheelkunde, die op het Bloemenplein in Zagreb een pannenkoek eten. Op de vraag wat ze na hun studie worden, antwoorden ze in koor: ‘Werkloos.’ Voor een baan heb je in Kroatië een netwerk nodig, leggen ze uit. Een rijke vader, een oom met politieke connecties. ‘Je zou onze lijst met hoogleraren moeten zien: allemaal dochters en zonen van hoogleraren van twintig jaar geleden.’

Zagreb straalt succes en rijkdom uit. Overal staan billboards met de nieuwste fotocamera’s en mobieltjes, en winkelcentra rijzen als paddestoelen uit de grond. In het spiksplinternieuwe Avenue Mall, loopt het vol vrouwen met hoge hakken, korte bontjasjes en goedgevulde winkeltassen.

Maar hun rijke voorkomen is slechts schijn, aldus Gordana Rubic (23), studente economie, die hier als verkoopster werkt. ‘De meeste mensen komen alleen maar kijken.’ Zelf heeft ze drie baantjes – à 20 kuna (2,7 euro) per uur – ‘om de huur te kunnen betalen, en om hier te kunnen shoppen’. Buiten hangen billboards met reclame voor kredietinstellingen: ‘Gelukkig zijn: een familie, een stuk grond én een lening.’

Premier Sanader maakt graag goede sier met de omslag van nationalistische naar economische stemmotieven. ‘In Kroatië is het nationalisme tot een minimum beperkt’, zei hij onlangs tijdens een lezing in Oxford. Dat komt goed over bij de EU.

Maar Kroatische journalisten en intellectuelen slaan de omslag kritischer gade. Want het nationalisme is in Kroatië enkel naar het tweede plan geschoven. Het oorlogsverleden wordt genegeerd, maar is niet verwerkt. Van Tudjman is afstand genomen, niet vanwege zijn rol in de oorlog in Bosnië-Herzegovina, maar vanwege zijn uitverkoop van staatsbedrijven.

De economische verzuchtingen hebben bij veel Kroaten geleid tot politieke onverschilligheid. Op de vraag op wie ze zullen stemmen om hun economische problemen op te lossen, halen de meeste Kroaten hun schouders op. ‘Alle politici zijn alleen maar uit op geld en macht’, antwoordt de 28-jarige ondernemer Andrija. En: ‘Politiek interesseert me niet, ik ben alleen geïnteresseerd in geld.’

Bovendien is in de streken van Kroatië waar de oorlog het hardst heeft gewoed, het nationalisme verre van verdwenen. Zoals in de Krajina, de streek in het westen van Kroatië, waar voor de oorlog vooral Serviërs woonden. De sporen van de oorlog zijn hier nog zeer zichtbaar. In alle dorpen staan karkassen van huizen, met gapende wonden op de plaats van ramen, deuren en daken.

In 1991 werd hier de ‘Servische Republiek Krajina’ uitgeroepen, en vluchtten vele Kroaten. In 1995 werd het gebied door de Kroaten heroverd, en vluchtten de Serviërs. De Kroaten keerden eerst terug, maar troffen in hun huizen vaak vluchtelingen uit Bosnië-Herzegovina en weken uit naar Servische huizen. De laatste jaren komen ook Serviërs mondjesmaat terug, om hun – vaak door Kroaten bewoonde – huizen terug te eisen.

In het hele gebied wordt met mensen geschoven. En ondanks de hoge werkloosheid heerst er een grote bouwwoede. Leeg geplunderde huizen worden gerenoveerd, en naast bouwvallen verschijnen exacte kopieën van de vernielde huizen. De bouwmaterialen worden betaald door de staat.

‘De regering zorgt beter voor de Serviërs dan voor de Kroaten’, zeggen Katarina Maretic en Kristina Masim. ‘Wij hebben dat geld meer nodig.’ De 21-jarige vriendinnen zijn allebei werkloos. Kristina heeft twee kinderen, en Katarina woont in de verarmde industriestad Knin, in het huis van een niet teruggekeerde Serviër. Voor de oorlog was 90 procent van de bevolking van Knin Servisch, bij de laatste telling in 2001 was dat nog 20 procent. Hoewel veel Kroatische inwoners van de Krajina wel het onderscheid maken tussen Servische oorlogsmisdadigers en de gewone burgers, zijn er evenveel Kroaten die zich in felle bewoordingen tegen de terugkeer van de Serviërs verzetten.

‘Hun terugkeer is onaanvaardbaar’, zegt Petar Tomasevic (63), een gepensioneerd chemicus. ‘Ze hebben te veel misdaden gepleegd, de oorlog was hun schuld.’ Tomasevic woont in Sinj, een door bergen omringd dorp op 50 kilometer van Knin.

Hij heeft het goed voor elkaar: zijn neef is HDZ-burgemeester van Sinj, een andere neef fabrieksdirecteur, en hij woont in een straat die zijn eigen naam draagt. Hij beschikt kortom over het in Kroatië benodigde netwerk.

‘Het leven in Kroatië is goed’, vindt hij. Hij kijkt uit naar het slachtfeest. ‘Varkens slachten, en veel zelfgemaakte wijn drinken. Heerlijk!’

De suiker voor zijn wijn haalt Tomasevic uit het stukje Bosnië-Herzegovina aan de Kroatische kust, waar alles veel goedkoper is. Af en toe smokkelt hij een half kalf mee in zijn kofferbak. De grenswachten controleren toch nooit.

Het is precies dat stukje kust, dat de HDZ met de Peljesacbrug wil omzeilen. Vindt Tomasevic die Peljesacbrug dan ook duur en overbodig? ‘O nee, het is heel belangrijk dat die brug er komt. En ja, ze komt er 100 procent zeker.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden