Voor jeugd die niet horen wil

Middelbare scholen krijgen steeds vaker te maken met onhandelbare jongeren. Wat moeten ze ermee beginnen? Het aantal speciale instituten dat zich op deze groep richt, groeit stormachtig....

'Ik ben altijd het pispaaltje.

Alle leraren hebben de pik op mij. Nou, dat neem ik dus niet.' Beau (14) behoort tot het groeiende leger van onhandelbare scholieren. Met de brandslang spelen ('lachen toch?'), de meester in het gezicht slaan ('dat was gewoon terecht'), vuurtje stoken in de klas ('een ongelukje'). Met de nodige bravoure somt Beau zijn wandaden op. 'Kijk, ik laat dus niet over me lopen', wil hij maar even hebben gezegd.

Middelbare scholen krijgen steeds meer leerlingen met gedragsproblemen. Scholen weten niet wat ze met hen aan moeten. Een leerling van school verwijderen, mag alleen als een andere school bereid is de lastpak op te nemen. Maar het rondpompen van notoire spijbelaars, vechtjassen, messentrekkers en kruimeldiefjes blijkt geen oplossing. En sinds de moord op de onderdirecteur van het Haagse Terra College zijn scholen huiverig geworden probleemgevallen van andere scholen over te nemen.

In steeds meer regio's werkt het voortgezet onderwijs samen bij de oprichting van aparte instituten voor probleemleerlingen. De Onderwijsinspectie rept van een 'stormachtige groei'. In heel Nederland bestaan inmiddels circa zestig van deze time-outvoorzieningen.

Naar aanleiding van de moord op het Haagse Terra college heeft onderwijsminister Maria van der Hoeven geld vrijgemaakt waarmee jaarlijks 4500 extra leerlingen kunnen worden geplaatst in zo'n time-out.

In Hoorn bestaat al sinds 2001 een time-out. Sinds het eind van vorig schooljaar is Beau (14) er zijn leven aan het beteren. 'En wat heb jij in de herfstvakantie gedaan Beau?', vraagt docent Danie van der Raad tijdens de ochtendthee. Beau aarzelt. 'Mijn moeder geholpen', fluistert hij.

De andere jongens grinniken. 'Hier valt niets te lachen', zegt Van der Raad scherp. Het is meteen stil. Het stoere imago van Beau heeft een deukje opgelopen. Maar dat heeft hij er vandaag wel voor over. 'Dat jij thuis helpt, vind ik erg goed', besluit de leerkracht. Beau bloost.

Er is geen blauwdruk voor de opvang van probleemjongeren, blijkt uit een inventarisatie van het Landelijk Centrum Onderwijs en Jeugdzorg. Soms beperkt de time-out zich tot crisisopvang of het simpelweg de jongeren van straat houden. In Hoorn is men ambitieuzer. Daar worden de gedragsproblemen aangepakt met de bedoeling de leerling weer terug te krijgen op school. Maar eerst wordt uitgebreid onderzocht waaren leerling in de fout is gegaan.

Op het bureau van directeur Rob de Waart van de time-out in Hoorn ligt een rekentest. Net gemaakt door een mogelijk nieuwe time-outleerling. De sommetjes onder de tien zijn goed gemaakt. De sommetjes boven de tien bleken vaak te moeilijk. 12:2=? antwoord: 16. 'Deze jongen is 15 jaar en zit in de tweede klas vmbo', zegt De Waart. 'Hoe kzoiets?'

De taaltest is al even dramatisch. 'Woordenschat van een kind van 7 jaar. Begrijpt dus geen snars van zijn schoolboeken. Geen wonder dat zo'n kind gaat kletsen, spijbelen, klieren en erger. Schokkend dat zo'n kind niet allang een verwijzing heeft naar het speciaal onderwijs.'

De Waart ziet de schaalvergroting in het onderwijs als een belangrijke oorzaak voor de groei van het aantal lastpakken. 'Op scholen met duizend leerlingen of meer is te weinig zicht op de kinderen', vindt hij. Voor de gemiddelde leerling is dat misschien niet zo'n ramp. Maar wel voor kinderen die de lesstof niet aankunnen, problemen thuis hebben of met verkeerde vriendjes omgaan. 'Die hebben extra sturing nodig, contact en persoonlijke aandacht.'

Georgi is een Bulgaars jochie van 16. Een echt straatkind. Fietsendiefstal, ruitjes ingooien, vuurwerk afsteken op plekken en tijdstippen waarop dat niet mag. Kreeg zijn eerste taakstraf op zijn 13de. 'Zestien uur papiertjes prikken voor de gemeente. Heeft echt wel geholpen', vindt hij. 'Ik had de verkeerde vrienden. Maar nu niet meer.'

In de time-out is Georgi het toppunt van braafheid. Met zijn zwarte wollen muts over zijn witte pet ('Dat zijn gansterkleren, mevrouw. Daar vallen de meiden op') en zijn donzige bovenlip heeft hij niets van een crimineel-in-de-dop. Het is een aandoenlijk joch dat graag verder wil in de motorvoertuigentechniek. 'Op school heb ik het totaal verkloot. Maar hier haal ik goeie cijfers. Hier helpen de leraren je echt.'

'Bij de meeste van deze jongeren zit geen kwaad', meent time-outdocent Pieter Klingers. 'Het zijn pubers die grenzen verkennen, onvoldoende worden gecorrigeerd en steeds verder, en verder en verder gaan. Dit soort kinderen moet keihard op hun wangedrag worden aangesproken. Maar dat gebeurt te weinig. Ze vreten van alles uit zonder dat de school optreedt. Dat is vragen om problemen.' Toch is Klingers niet de man van de kadaverdiscipline. Meestal volstaat een grap of een grol van zijn kant om de leerlingen in het gareel te dwingen. Ook Van der Raad houdt de toon graag luchtig en speels. 'Maar ik ben wel de baas', zegt ze. 'Er gebeurt hier wat ik wil', zegt Klingers. 'En dat weten ze.'

Klingers benadrukt dat hij het misschien gemakkelijk heeft met een klasje van hooguit tien leerlingen. En hij onderstreept dat de meeste docenten vast didactisch heel bekwaam zijn. 'Maar grip krijgen op de scholieren is wat anders. Daar ontbreekt het volgens mij vaak aan.'

Op de time-out begint de ochtend met thee. Er wordt dagelijks een artikel besproken uit Metro of Spits. Daarna gaat iedereen aan zijn eigen weektaak werken en de bijbehorende proefwerken maken. De docent is beschikbaar voor vragen, uitleg en nakijken. Tussendoor probeert Klingers zijn pupillen een beetje op te voeden. 'Wanneer ga je je nou eens scheren, Georgi? Zo schrik je de meisjes af!'

In de middaguren is er tijd voor sport en soms een spel. Het is opvallend stil in de klas. De leerlingen zijn blij met de rust. 'Het is vaak heel druk in mijn hoofd', legt Ben (16) uit. 'Als er dan nog stress van buiten bij komt, kan ik niet meer nadenken. Hier kan ik werken.'

Ben was een notoire spijbelaar die het op zijn voorlaatste school presteerde een half jaar weg te blijven. 'Maar hier kun je niet spijbelen. Hier wil ik niet eens spijbelen. Dit is beter dan thuis. Hier kijken de leraren ook naar je persoon.'

In de pauze storten de leerlingen zich op de computer. Pascal logt zich in als bruut, Georgi heet pipa en de virtuele naam die Yassin voor zichzelf heeft bedacht, is leipe Turk. Tussen de clipjes en de games door kletsen ze.

Er is altijd en overal toezicht. 'Wij noemen het controle, maar de leerlingen ervaren het als aandacht. Ze zijn er blij mee', weet directeur Rob de Waart.

Op ongewenst gedrag wordt altijd gereageerd.

Als Beau tegen zijn klasgenoten klaagt dat alle leraren 'lamzakken' zijn, grijpt Van der Raad in, op haar manier. 'Ja, Beau. Docenten zijn monsters. Daar kun je niks aan veranderen. Dus zul je jezelf moeten veranderen.' Beau schokschoudert. 'Ik ga voor hun heus niks veranderen.'

De time-outdocenten laten geen kans onbenut om de leerlingen te laten zien hoe ze z invloed kunnen uitoefenen. En hoe ze de omgang met docenten en medeleerlingen aangenamer kunnen maken ook voor zichzelf.

Bij Ben heeft deze aanpak al succes. 'Toen ik hier kwam was ik ook zo boos. En vond ik de leraren ook allemaal stom. Maar nu kijk ik er anders tegenaan. Ik was erg koppig en totaal niet gemotiveerd. Ik wilde naar niemand luisteren. Misschien waren er best aardige leraren bij, maar ik wilde dat gewoon niet zien.'

Na de moord op docent Hans van Wieren klonk de roep om tuchtscholen en heropvoedingskampen. Schooldirecteuren klaagden dat de time-outvoorzieningen te soft zijn en een te hoog geitenwollensokkengehalte hebben. Time-outdocent Pieter Klingers vindt de aanpak in Hoorn niet soft, maar hij snapt de schooldirecteuren wel. 'Om drie uur 's middags gaan de leerlingen naar huis of de straat op. Als ze verkeerde vrienden hebben of thuis volstrekt hun eigen gang kunnen gaan, neem je toch een risico. Voor de zwaardere gevallen zou een tuchtschool niet zo gek zijn.'

Samen met de leerlingen fietst docente Van der Raad naar de sporthal. Ze verliest ze niet uit het oog omdat de jongste van het stel (13 jaar) vorige week onderweg afstapte om snoep te jatten bij de supermarkt. 'Ik had honger', luidt zijn verweer.

De politie kwam eraan te pas en de knul zat vier uur op het bureau. Of hij spijt heeft? 'Dat ik niet meer heb gejat, ja', klinkt het stoer.

Op de time-out halen de leerlingen vaak hoge cijfers. Pascal bijvoorbeeld loopt op de lesstof vooruit. Hij hoopt via het vmbo weer terug te kunnen naar de havo.

'Want ik wil later kinderen helpen die bij hun ouders worden weggehaald of die met justitie in aanraking komen. De mensen die zulk werk doen, snappen niks van die kinderen. Waarom ze lastig zijn of vervelend doen.'

Maar voorlopig mag Pascal niet naar zijn oude school terug. Hij mag evenmin mee op schoolkamp, wat hem diep heeft gekwetst. 'Ik ben te gevaarlijk, zeggen ze. Alsof ik altijd alles in de fik steek.'

Van de leerlingen die naar een time-out gaat, komt 86 procent van het vmbo en 14 procent van havo of vwo. Het gaat vaker om jongens dan om meisjes. Zeven van de tien leerlingen gaan uiteindelijk weer terug naar een gewone middelbare school. Dat lijkt een mooi resultaat, maar het is niet bekend hoeveel kinderen hun school afmaken. In Hoorn vervalt de helft van de teruggeplaatste scholieren in hun oude fout.

'De perspectieven zijn niet altijd even goed', erkent Klingers. Terug naar school is niet altijd de beste oplossing. Steeds vaker zoekt de time-out in Hoorn voor leerlingen een baan die ze kunnen combineren met dag school per week. Zo gaat Ben binnenkort in een metaalbedrijf werken. 'Net als mijn vader en opa', glimt hij tevreden. 'En daarnaast dag theorie op school. Dat is haalbaar', verwacht zijn docent.

Als Georgi de volgende dag op school komt, houdt hij voortdurend een hand voor zijn mond. 'Ziet U niets aan me, mijnheer?', vraagt hij ten lange leste. 'Ik heb me gesch!'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden