VOORBESCHOUWING

'Voor het eerst foto's van het normale leven in Afrika'

Kijken naar Afrika gebeurde tot nu toe veelal door westerse ogen. Op fotofestival Unseen is veel werk te zien dat gemaakt is door Afrikaanse fotografen.

Umfana, uit de serie Kingdom Of Mountains, 2014.Beeld Namsa Leuba

Zeg, wat gebeurt er in Afrika eigenlijk op fotografiegebied? Onmogelijke vraag natuurlijk: bedoelt u in het gehele continent of in de afzonderlijke 54 landen? Vervang 'Afrika' maar eens door 'Europa' - veel succes ermee.

Dat weten ze bij Unseen uiteraard ook wel. Maar hoe moet een fotografiebeurs en -festival dan extra aandacht besteden aan 'Afrikaanse fotografie', die dus in zijn algemeenheid niet bestaat, maar waar in de kunstwereld de laatste jaren wel veel belangstelling voor is, zoals er ook met enige regelmaat belangstelling is voor 'Aziatische kunst' of 'fotografie uit het Midden-Oosten'?

Er gebeurt immers veel in Afrika. In Kaapstad, Zuid-Afrika, opent volgend jaar het gloednieuwe Zeitz Museum of Contemporary Art Africa zijn deuren, in Nigeria zag zes jaar geleden het Lagos Photo Festival het licht en in tal van andere landen ontstonden de laatste tijd nieuwe fotografiegalerieën en -initiatieven, zoals Gallery 1957, een van de eerste commerciële galerieën voor hedendaagse kunst in Ghana. Daar aandacht aan besteden is volledig terecht, de vraag is vaak: hoe?

Trans-Afrikaans

Het zal ongetwijfeld een van de onderwerpen zijn tijdens het rondetafelgesprek dat aanstaande zaterdag zal plaatsvinden in de Unseen Living Room, plek voor discussie over actuele onderwerpen uit de fotografiewereld.

Onder leiding van Touria El Glaoui, de Marokkaanse directeur van de tweejaarlijkse 1:54 Contemporary African Art Fair in Londen, zal een aantal prominenten van Afrikaanse kunstplatforms met elkaar praten over het reilen en zeilen van de onafhankelijke initiatieven die de afgelopen jaren verspreid over het continent zijn ontstaan. Een van hen is Emeka Okereke, fotograaf en schrijver, afkomstig uit Nigeria, en oprichter van Invisible Borders, een 'trans-African movement', zoals hij zijn collectief zelf noemt. Het werd in het leven geroepen om grenzen te slechten, zowel geografische als mentale, en om door middel van fotografie en verhalen aan te tonen dat de wereld kleiner is dan Europeanen vaak denken. 'Afrika', grijnst Okereke boven een kop koffie op het Leidseplein in Amsterdam, 'is immers maar zes uur hiervandaan.'

Unseen Photo fair & festival, 16 t/m 25/9, Amsterdam; unseenamsterdam.com

Thembekile, Parktown, uit de serie Somnyama Ngonyama, 2015.Beeld Zanele Muholi

Uit Afrika zelf

In de Gashouder op het Amsterdamse Westergasfabriekterrein, waar vanavond de Unseen Photo Fair wordt geopend, heeft Invisible Borders een van de vier nissen tot zijn beschikking gekregen, de uitsparingen in het ronde gebouw die op de drukke fotobeurs de plekken vormen waar Unseen jaarlijks interessante fotografiecollectieven presenteert.

Er zullen collages te zien zijn, vertelt Okereke, opgebouwd uit foto's die door hem en andere leden van Invisible Borders werden gemaakt tijdens de reizen die ze ondernemen. Hij zwaait met zijn armen. Er zullen dingen 'uitsteken', de ruimte inkomen, anders van vorm zijn dan de rechthoekige fotografie aan de muur waar we met zijn allen zo aan gewend zijn geraakt, zegt hij. Maar bovenal zal het werk zijn dat duidelijk gemaakt is door mensen uit Afrika zelf.

'Door óns', zegt Okereke, 'de mensen die op het continent wonen en het nu zelf gaan ontdekken. Wij maken foto's die voor het eerst in de geschiedenis gaan over het normale, alledaagse leven in Afrika en niet over de gemediatiseerde, westerse blik die lange tijd alleen de extremen belichtte. Want dit was tot nu toe altijd het spectrum als het ging over Afrika: aan de ene kant honger en sterfte en aan de andere kant het exotisme en de jungle. Maar dat zijn voor ons, Afrikanen, ook extremen. De eerste keer dat ik een leeuw zag was in de dierentuin in Berlijn. Ik heb die beesten heus niet in mijn achtertuin in Lagos lopen.'

Okereke denkt dat het een kwestie van tijd is voordat kunstinitiatieven uit Afrika niet langer louter als 'Afrikaanse producten' zullen worden gezien, maar als de interessante initiatieven die ze zijn en vooral als deel van een snel veranderende wereld. 'Het is nu aan initiatieven als Invisible Borders om de term 'Afrikaans' terug te vorderen en opnieuw invulling te geven', zegt hij.

Habo Patience ka bokhathe II, uit de serie Her story, their story, 2013.Beeld Lebohang Kganye
Bili, uit de serie Kingdom Of Mountains, 2014.Beeld Namsa Leuba

Parapluterm

'Afrikaans', mailt Touria El Glaoui vanuit Londen, 'is zowel een veelvormig woord als iets heel vormends en persoonlijks; het gaat over identificatie en ervaring en een manier van zijn in de wereld. Het is een parapluterm voor een divers aantal perspectieven. En natuurlijk: we zullen misschien wel nooit helemaal grip krijgen op zo'n weids continent met zo veel verschillende landen. Maar die onmogelijkheid is een deel van ons werk, niet iets waartegen we vechten.'

Als er iets is wat El Glaoui bezoekers van Unseen wil meegeven over hedendaagse Afrikaanse fotografie, dan is dat dit: 'Kijk, lees, luister, ga dieper en doe zelf onderzoek.'

Visuele activist

De Zuid-Afrikaanse galerie Stevenson (met vestigingen in Kaapstad en Johannesburg) presenteert op de Unseen Photo Fair nieuw werk van de Zuid-Afrikaanse fotograaf en 'visuele acitivist' Zanele Muholi (1972). Lange tijd documenteerde zij in haar werk het excessieve geweld tegen de Zuid-Afrikaanse lhbt-gemeenschap. In haar nieuwste serie Somnyama Ngonyama ('Gegroet, donkere leeuwin') richtte ze de camera op zichzelf en nam daarvoor verschillende gedaanten aan.

Afrika op Unseen

Op 23/9 is Emeka Okereke aanwezig bij Artists' Recipes ('waar koken en kunst elkaar treffen') in buurtrestaurant Hembrug & Zaandammer in Amsterdam. Er wordt een grensoverschrijdend Afrikaans menu geserveerd en Okerekes film The Parliament, over immigranten in de Bijlmer, wordt getoond.

In de rondetafeldiscussie Platforms in Africa (24/9, om 11.30 uur in Unseen Living Room) gaat Touria El Glaoui in gesprek met Azu Nwagbogu (Lagos Photo Festival), Emeka Okereke (Invisible Borders) en Mark Coetzee (Zeitz MOCAA).

Voor het programma Face to Face: African Portraiture werd een pop-upfotostudio gebouwd waar jonge fotografen, onder wie Lebohang Kganye (Zuid-Afrika), Louis Philippe de Gagoue (Ivoorkust) en Zanele Muholi (Zuid-Afrika), bezoekers van Unseen zullen vastleggen. Hun werk is ook te zien op een speciaal voor Unseen gemaakte tentoonstelling, samengesteld door Unseen en Anna Alix Koffi, initiatiefnemer van fotografieplatform OFF the wall.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden