Voor het eerst duidelijkheid over tapstatistieken inlichtingendiensten: 3553 telefoontaps, internettaps en microfoons in 2017

Voor het eerst is er een overzicht van het aantal taps dat de AIVD en de militaire MIVD jaarlijks zetten. Het ging in 2017 om totaal 3553 taps, waaronder telefoontaps, internettaps en het plaatsen van een microfoon.

Rob Bertholee, directeur-generaal van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), geeft een toelichting op de activiteiten en resultaten in 2017 Foto anp

De AIVD plaatste veruit de meeste taps (3205). Het aantal taps is sinds 2002 bijna elk jaar toegenomen. Dat komt onder meer doordat het ongericht afluisteren van communicatie door de lucht (satellietverkeer) steeds minder inlichtingen oplevert. Meer dan 95 procent van de communicatie gaat tegenwoordig over glasvezelkabels. Daar mogen AIVD en MIVD wel gericht op inbreken (met een tap dus) maar niet ongericht. Met de nieuwe inlichtingenwet - waarover woensdag 21 maart nog een referendum volgt - kan dat wel.

De tapstatistieken waren jarenlang geheim. Privacy-organisatie Bits of Freedom had beroep aangetekend tegen een besluit uit 2014 waarbij de rechtbank Den Haag bepaalde dat de AIVD de aantallen niet hoefde te openbaren. Het zou inzicht kunnen geven in het werk van de dienst. Maar ook de toezichthouder op de diensten, de CTIVD, vond dat een oneigenlijk argument en noemde de aantallen geen staatsgeheim. Oud-minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken) volhardde echter in de weigering de aantallen openbaar te maken.

De Raad van State bepaalde in december dat de minister van Binnenlandse Zaken dat besluit beter moest onderbouwen. Toen al was de verwachting dat de statistieken openbaar zouden worden. De ministers Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken) en Ank Bijleveld (Defensie) publiceerden ze woensdag alsnog.

Historische gegevens

Met een tap luisteren de diensten gericht een doelwit af. Het aantal taps zegt evenwel niets over het aantal mensen dat daadwerkelijk afgeluisterd is. Van sommige doelwitten worden meerdere apparaten (bijvoorbeeld twee smartphones en een computer) getapt. Die apparaten tellen allemaal apart in de cijfers mee.

De aantallen taps van de geheime diensten vallen in het niet bij het aantallen van de politie. In 2016 plaatste de politie bijna 25.000 telefoon- en internettaps. Daar komt nog bij dat de politie vaak gebruikmaakt van de mogelijkheid om zogeheten 'historische gegevens' op te vragen. Tot een aantal jaar geleden werden de telecomgegevens van Nederlanders een jaar lang bewaard. De politie mocht die in het geval van een specifieke verdenking opvragen. Dat gebeurde in 2016 bijna 60.000 keer.

Dat de AIVD de meeste taps zet, is niet verwonderlijk: die dienst brengt de dreigingen voor de Nederlandse staat in kaart, zoals de terroristische dreiging of extremisme. Opvallend in de cijfers is verder dat de aantallen van de MIVD in 2016 ineens meer dan verdubbelden. In het jaarverslag over 2016 wordt de militaire en digitale dreiging vanuit Rusland prominent genoemd.

De cijfers geven maar een beperkt beeld van het werk van de AIVD en MIVD. Zo is de laatste jaren het hacken van computernetwerken steeds belangrijker geworden, ook om de beperking van het niet zomaar mogen inbreken op glasvezelkabels te omzeilen. De mogelijke privacyschending voor derden is bij dat middel groter, zeker als het gaat om het hacken van de computersystemen van organisaties of van bijvoorbeeld webfora. Ook zijn in de tapstatistieken geen cijfers over ongerichte interceptie verwerkt, zoals de 1,8 miljoen gesprekken en berichten van en naar Somalië die de MIVD in december 2012 onderschepte en met de Amerikaanse NSA deelde.


Nog even en we stemmen over de 'sleepwet'. In deze podcasts leggen we uit hoe de wet werkt

Er wordt veel geroepen en beweerd over de inlichtingenwet waar op 21 maart over gestemd mag worden. Wil je weten hoe het precies zit met die nieuwe wet? In vier podcastafleveringen gaat onderzoeksjournalist Huib Modderkolk in gesprek met Jonathan van het Reve en legt de voor- en nadelen van de wet uit.