Voor hen waren de open armen van Merkel niet bestemd

Een jaar geleden deed bondskanselier Angela Merkel haar roemruchte uitspraak 'Wir schaffen das'. Voor Mohamed Chibane (24) en Mouad Hanssal (21) uit Marokko het sein om de sprong naar Europa te wagen. Hoe vergaat het hen nu?

Mohamed Chibane (24), in het hok in Casablanca waar hij met zijn vader en zijn broer leeft. Beeld Twan van Lieshout

Het was alsof in heel Marokko van de minaretten werd geschreeuwd: ga naar Duitsland! Geen Marokkaanse jongere die niet weet van de Duitse gastvrijheid, de vliegreizen naar Turkije, de route naar het noorden. Natuurlijk, de gespreide armen van bondskanselier Angela Merkel ('Wir schaffen das') waren niet voor hen bestemd. Maar wie zou in Duitsland het verschil zien tussen een Marokkaan en een Syriër?

Ook in de bedompte bergruimte waarin Mohamed Chibane (24) met zijn vader en broer leeft, werd de lokroep uit Duitsland gehoord. Misschien zag Mohamed de stroom van Syrische vluchtelingen op de kleine tv die er non-stop aan staat. Zeker is dat een oud-collega hem liet weten: kom hiernaartoe, ik bezorg je een baan.

Het is dat zijn vader zijn paspoort in brand heeft gestoken. Anders zat Mohamed nu niet meer hier. Hij wil weg uit dit hok waarin hij altijd krom moet staan, omdat het maar anderhalve meter hoog is. Alleen door een ventilatierooster komt er een beetje licht en lucht binnen. De familie Chibane moet een wankel laddertje opklimmen om de behuizing te bereiken.

Mohamed woont in Maârif, niet eens een slechte wijk van Casablanca. Maar misschien maakt het dat allemaal nog pijnlijker. In de etalages liggen Swatch-horloges en Calvin Klein-boxershorts. Er zijn dure parfums te koop en prachtige bruidsjurken. Binnen handbereik, tegelijkertijd onbereikbaar.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Mouad Hanssal (21) in de oude medina, waar hij woont. Beeld Twan van Lieshout

Zijn vrienden waren jaloers op Mohamed. Ze hadden zelf geen geld voor een reis naar Duitsland. Daarom vertelden ze zijn vader over het ticket dat hij had geboekt naar Turkije. Mohamed spaarde het bij elkaar door computers te repareren. Dat doet hij sinds zijn 14de.

Hij werd gek toen hij begreep dat zijn ticket naar een beter leven in rook was opgegaan. 'Sindsdien verkeer ik in de duisternis', zegt Mohamed. Hij voelt zich depressief. Drie paar bokshandschoenen liggen te glimmen naast de ladder. Kickboksen en voetballen op straat, dat is de therapie die hij zichzelf geeft.

Onweerstaanbaar

De woorden die Angela Merkel sprak over de Duitse welkomstcultuur waren voor veel jongens als Mohamed onweerstaanbaar. Als een soort hedendaagse rattenvanger van Hamelen trok ze er jongens uit de Maghreb mee aan. Marokkanen, Algerijnen en Tunesiërs gingen massaal op weg naar Duitsland. Vorig jaar kwamen er volgens Duitsland alleen al tienduizend Marokkanen het land binnen.

De Duitse minister van Binnenlandse Zaken, Thomas de Maizière, reisde begin dit jaar af naar de Maghreb-landen om het probleem te bespreken. Hij kreeg in Marokko gedaan dat Duitsland gebruik mag maken van de vingerafdrukken die Marokko van zijn burgers heeft opgeslagen. Zo kan Duitsland snel echte van de valse asielzoekers onderscheiden. De Marokkaanse minister Mohamed Hassad benadrukte toen dat slechts van 'een paar dozijn' Marokkanen bekend is dat ze via Turkije naar Duitsland zijn gereisd.

Maar in Casablanca is de route algemeen bekend. In de oude medina weet iedereen van elkaar welke familieleden ontbreken. Haar zoon ging naar Duitsland, wijzen de verkopers, en zijn grote broer. 'De hele buurt heeft geld ingezameld zodat hij kon vertrekken', vertelt Hassnaa Manssouri, een vrouw in een jurk met tijgerprint en een opvallende roze hoofddoek, over haar 19-jarige zoon. 'Hij nam de makkelijke weg, met de Syriërs mee.'

Waarom hij weg wilde? 'Zijn vader is arm, zijn moeder is arm. Kijk wat ik doe.' Manssouri wijst op de koopwaar voor haar: beschilderde potjes, washandjes voor in de hammam. 'Met de hulp van God zal hij daar een baan vinden.'

Marokkaanse migranten komen er ronduit voor uit: ze zoeken een beter leven. Ze zijn gelukszoekers en ze zijn er trots op. Wat blijft er over van het leven als je geen geluk meer zoekt?

Voorzichtigheid en behoudzucht, dat is meer iets voor de oudere generatie. Vaak zijn het vaders en moeders die hun twijfels hebben. Zij hebben misschien gezien dat een leven in Europa ook niet altijd makkelijk is. En ze wijzen op de gevaren van de overtocht over zee.

Oorbellen

Mouad Hanssal (21) kreeg in maart eindelijk toestemming van zijn moeder om te gaan. Een half jaar lang had hij op haar ingepraat. Uiteindelijk werden haar oorbellen verkocht en gaf ze hem geld - op voorwaarde dat hij zou terugkomen uit Turkije als het te gevaarlijk was. Mouad zelf verkocht zijn telefoon, zijn kleding en zijn horloge om de reis te betalen.

Zijn plan was om eerst naar Duitsland te gaan, daar een verblijfsvergunning te krijgen als Syriër en vervolgens door te reizen naar Italië of Zweden. Daar kent Mouad mensen, een oom en een vriend. Met een schuine lach: 'En er wonen mooie vrouwen.' Hij bereidde zich gedegen voor. Hij leerde het volkslied uit zijn hoofd en oefende de Syrische taal. Ook prentte hij zich in waar de belangrijkste steden lagen. Zijn paspoort zou hij in aluminium wikkelen en onder zijn schoenzool stoppen. 'Of ik zou het verbergen op de andere plaats', zegt hij beschaamd.

Mouad woont met zijn familie in de oude medina van Casablanca. Het is een levendige wijk, een doolhof van straatjes, een kakofonie van gesprekken. Wat een gezelligheid, denk je eerst: niet iedereen opgesloten in zijn huis, maar de straat als gemeenschappelijke woonkamer.

Maar wat op straat gebeurt, laat zien wat er in de huizen ontbreekt. Er is een reden dat de hammam gevuld is met dampende lijven. En dat de jongens zich onder het toeziend oog van de kolossale Hassan II-moskee in de rommel en golven van de Atlantische Oceaan storten. Bij de kranen op straat worden vijfliterflessen met water gevuld en naar huis gesjouwd. Een vrouw doet er de was.

'Je krijgt hier geen kansen', verzucht Mouad. Ook hij wilde naar Europa om er werk te vinden. Mouad kent iemand die zelfs twee banen heeft. 'Hij werkt 's ochtends in een restaurant en 's middags verkoopt hij fastfood. Anderen zitten in de drugshandel. Maar dat zou ik niet willen. Ik wil een baan die halal is.'

Helpers

Niet alleen Angela Merkel wacht deze jongens op. Ze vertrouwen er ook op dat overal helpers zijn te vinden. Het schijnt iets islamitisch te zijn: ook de profeet Mohamed was een migrant. Hij moest vluchten uit Mekka en kwam terecht in Medina. De mensen die hem daar hielpen, werden volgens de Koran 'tuinen waar rivieren onderdoor stromen' in het vooruitzicht gesteld. Zo werd elkaar helpen een traditie.

In het buitenland is altijd wel een oom, een verre vriend of een buurjongen te vinden die een nieuwkomer vooruit kan helpen. Ruim 10 procent van de Marokkanen woont al buiten Marokko.

En er zijn de sociale media. Mohamed leerde via een Facebookgroep iemand kennen die hem was voorgegaan naar Duitsland. Die bracht hem weer in contact met een 'helper' in Turkije - een mensensmokkelaar. Ook is hij lid van een Whatsappgroep met jongens die al in Duitsland zitten en tips geven aan de achterblijvers. Zo takelt de ene Marokkaan de andere Europa binnen. De 'makkelijke weg' via Turkije werd een snelweg voor jonge Marokkanen op zoek naar werk.

Mouad vloog met vier vrienden naar Turkije. Al op het vliegveld van Istanbul troffen ze een 'helper'. Ze spraken een prijs af: 600 euro per persoon voor de overtocht naar Griekenland. 'We werden ondergebracht in een appartement', vertelt Mouad. 'Vijf dagen moesten we wachten. We bezochten de grote moskeeën van Istanbul. Maar we durfden alleen in een groep over straat. We hadden nog steeds veel geld op zak en waren bang dat de maffiosi ons zouden bestelen.'

Na die vijf dagen werden ze met veertigen in een bus gestopt naar Izmir. Onderweg zei de helper dat hij 'even iets moest controleren' en hij stapte uit. Ze zagen hem nooit meer terug. 'Het werd een retourtje Istanbul', zegt Mouad.

Hij besloot terug te gaan naar Casablanca. Het was gevaarlijker dan hij dacht. 'Ik heb de dood van nabij gezien', zegt hij. 'De maffia vermoordt in Istanbul mensen om hun geld.' Mouad hoeft nu niet zo nodig meer weg en heeft zijn studie als technicus voor airconditioners opgepakt. 'Als ik hier een baan vind, blijf ik liever hier', zegt hij. Hij legt zijn hand op zijn hart. 'Mijn land, dat is mijn liefde. In het Arabisch zeggen we: als je je land niet respecteert, respecteer je jezelf niet.'

Twee vrienden van Mouad probeerden het nog een keer vanuit Istanbul. Ze zitten nu als Syriërs in een Duits asielzoekerscentrum.

'Help me'

Mohamed, in het bezit van een nieuw paspoort, is van plan zo snel mogelijk een nieuwe poging te wagen. Hij weet dat de 'makkelijke weg' via Turkije is afgesloten. Hij denkt erover via Tunesië naar Libië te reizen en daar de zee over te steken. 'Maar in Libië is het oorlog.' Hij gaat echt niet alleen voor het geld. Een begrip dat steeds terugkomt in de gesprekken is valeur. Waardigheid en respect. Dat is in Europa te vinden. 'Nu werk ik tien uur per dag en heb ik maar een half uur pauze', zegt Mohamed. 'In Duitsland of Frankrijk hoef je maar acht uur te werken. Je krijgt ook betaald als je ziek bent. Ik werk al tien jaar voor mijn baas. Maar nog steeds zonder papieren. Toen ik om een contract vroeg, dreigde hij met ontslag.'

Mohamed peinst er niet over zich voor te doen als Syriër. 'Alleen onderweg. Maar zodra ik voet op Duitse bodem zet, zal ik schreeuwen: ik ben een Marokkaan. En ik zal zeggen: ik ben arm, help me.'

Spaanse enclave vluchtoord voor Marokkanse homo's

Niet alle Marokkaanse migranten doen zich voor als Syrische asielzoekers. Homo's en politiek activisten vragen asiel aan omdat ze in eigen land gevaar zeggen te lopen. Zij zijn minder geneigd de omweg via Turkije te kiezen. Dikwijls melden ze zich bij het asielloket dat de Spaanse enclave Melilla in 2015 opende.

Eén van hen is Monim (31, niet zijn echte naam). Hij glipte een paar maanden geleden de Spaanse grens over. Marokkanen uit de regio Nador mogen vrij heen en weer reizen naar Melilla. De douanier keek niet goed of hij werkelijk uit die regio kwam. Zo kwam Monim terecht in het asielzoekerscentrum van Melilla, waar hij wacht op het besluit over zijn asielaanvraag.

'Ik deed mee aan protesten tegen de koning', zei hij. Hij beschrijft hoe de politie hem met stokken sloeg en in een arrestantenbusje stopte. 'Daar stampten de agenten op mijn hoofd, net zo lang tot ik 'leve de koning' zei.'

Erger dan dat geweld vond Monim de indirecte intimidatie. 'Ik werkte als technisch deskundige bij een bouwbedrijf. Opeens werd ik ontslagen. Ik vroeg: wat heb ik verkeerd gedaan? Ik had altijd gehoord dat ze tevreden over me waren. Later begreep ik via een familielid dat ik was ontslagen vanwege mijn politieke activiteiten. Het bouwbedrijf voerde ook opdrachten uit voor de koninklijke familie.'

Het lukte Monim niet om een andere baan te vinden. Ook dat kwam volgens hem doordat 'het systeem' hem dwarsboomde.

Op een dag drongen criminelen het huis van zijn familie binnen. 'De staat werkt samen met zulke gewapende criminelen. Drie uur lang werden we vastgehouden in ons huis. Ze bedreigden mijn ouders en mijn zus. Ik werd bang om in Marokko te leven. Daarom ben ik weggegaan. Ik wil mijn mond niet houden.'

Nu zit hij voor de poort van het asielzoekerscentrum, samen met Hicham (29). Die laat de grote littekens op zijn buik zien. Zijn broers zijn hem met een mes te lijf gegaan, zegt hij. 'Ze betrapten me met een andere jongen.' Hicham komt uit een plaats tussen Casablanca en Rabat. Hij vluchtte naar Nador, in het noorden van Marokko. Daar werkte hij drie jaar als ober. Toen kwamen zijn broers erachter waar hij was. De oudste drong zijn huis binnen en takelde hem opnieuw toe. Naar de politie stappen heeft volgens Hicham geen zin. 'Ze stoppen homo's in de gevangenis.' Hicham hoopt op een leven in Nederland of Zweden.

Volgens de Marokkaanse overheid zijn de Marokkanen in het asielzoekerscentrum in Melilla ook gewoon de armoede en werkloosheid ontvlucht. Ze zouden de verhalen vertellen om makkelijker Europa binnen te komen. Homo zijn is volgens een zegsman weliswaar verboden in Marokko, maar als je het stiekem doet, is er weinig aan de hand. En elke dag zijn er politieke demonstraties in Rabat.

Amnesty International is evenwel kritisch over de vrijheid van meningsuiting in Marokko. Ordetroepen slaan volgens het laatste rapport geregeld protesten van mensenrechtenactivisten, politiek activisten, werkloze gediplomeerden en studenten uiteen. Demonstranten werden gearresteerd, beboet of in de gevangenis gezet, aldus Amnesty.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden