Voor grappenmakers wordt politiek een serieuze zaak

Buitenlandse cabaretiers hebben zich in de politieke arena gewaagd en blinken uit. Zou ook de Nederlandse politiek ervan opfleuren?

Van links naar rechts: Beppe Grillo (Italië), Jón Gnarr Kristinsson (IJsland), Russell Brand (Engeland), Al Franken (VS), Bhagwant Mann (India) en Tiririca (Brazilië). Beeld Javier Munoz

Hij wil het niet, echt niet, verzekert Russell Brand iedereen die hem ernaar vraagt. 'Als je wilt dat Londen wordt bestuurd door een dwaze komiek, laat de dingen dan gewoon zoals ze zijn', grapte hij al in een radio-interview. 'Ik ben geïnteresseerd in echte verandering.' Maar het gerucht dat hij burgemeester wil worden, is hardnekkig. En niemand minder dan de 'dwaze komiek' die de stad nu bestuurt, Boris Johnson, begrijpt dat wel. 'Links en rechts doen hem af als een nietswetende narcist', schreef Johnson in zijn column voor The Independent. 'Maar Brand verovert een links publiek tenminste met iets dat ze kunnen herkennen als passie.'

Niet voor niets keken al tien miljoen mensen naar het interview van Jeremy Paxman met Brand, waarin hij zei dat hij nooit had gestemd, omdat hij niet medeplichtig wilde zijn aan 'het bedrog van de gevestigde politiek'. Zijn 384 pagina's tellende politieke essay Revolution is al wekenlang veelbesproken in Britse kranten en televisieprogramma's. En bovendien: het idee is minder gek dan het lijkt. Hij zou lang niet de eerste cabaretier zijn die de politiek in stapt.

Neem Reykjavik, waar Jón Gnarr Kristinsson vier jaar de ambtsketting droeg. De IJslanders kenden hem van sketches in de Jiskefet-achtige televisieshow Fóstbræður. Toen het politieke en financiële systeem instortte, begon Gnarr satirische politieke artikelen te schrijven. Hij richtte een partij op en won de verkiezingen.

Het gerucht dat komiek Russell Brand burgemeester van Londen wil worden, is hardnekkig. Beeld epa

Leider

In Italië is Beppe Grillo al een tijd de leider van de grootste oppositiepartij. Bij hem hetzelfde patroon: de cabaretier maakte al lang grappen over de politiek, begon een kritisch en populair weblog en besloot toen de politiek in te stappen. Met zijn Vijfsterrenbeweging won hij in vijf jaar lokale, landelijke en Europese verkiezingen.

In de Verenigde Staten ging Al Franken, een van de drijvende krachten van het satirisch tv-programma Saturday Night Live, de politiek in; hij werd senator voor de Democraten. En het fenomeen beperkt zich niet tot de westerse wereld. Bhagwant Mann, acteur en komiek, wist deze zomer voor een anticorruptiepartij in het parlement van India te komen. De clown Tiririca kwam met anderhalf miljoen stemmen in het Braziliaanse parlement.

Narren zijn er altijd al geweest, en komieken houden in hun shows en conferences de politiek een spiegel voor. Maar waarom er zelf in stappen?

Omdat 'de gevestigde macht heeft gefaald', zei Gnarr toen hij zijn kandidatuur aankondigde voor het burgemeesterschap van Reykjavik. Toen Grillo op zijn blog de Vijfsterrenbeweging presenteerde, schreef hij dat het politieke establishment keer op keer petities voor verandering van de kieswet en hervorming van het omroepbestel had afgewezen. 'Ze verwijten ons populisme en ze zullen nooit opgeven', zei de komiek over de leiders van 'mafiopoli', maffiastad. 'Wij ook niet.'

Elite

Diezelfde afkeer van de gevestigde orde zie je bij Russell Brand. Als gasthoofdredacteur schreef hij een essay voor het Britse opinieblad The New Statesman: 'Het huidige politieke systeem is niet meer dan een bestuurlijk middel om de voordelen van de economische elite te vergroten.'

De citaten zijn eigenlijk inwisselbaar. En de bedenkers hebben er jarenlang op geoefend. Hun boodschap op het podium loopt vaak naadloos over in een politiek programma. Grappen slaan over in activisme - Gnarr en Grillo demonstreerden, Franken viel in boeken 'liegende' Republikeinen aan. Dan is het nog maar een kleine stap om zelf op campagne te gaan.

En zo moeilijk is dat niet, want de zittende politici hebben een slechte reputatie. De komieken zijn een variant van de 'nieuwe politiek' zoals die de laatste jaren herhaaldelijk wordt uitgeroepen. 'Dit markeert het einde van de corrupte politiek. En we zijn al met zo veel!', reageerde een lezeres uit Triëst toen Grillo het besluit nam. Tijdens de verkiezingscampagne in Reykjavik verscheen een rapport over vriendjespolitiek en incompetentie van de IJslandse regering. Gunnar Helgi Kristinsson, politicoloog aan de Universiteit van IJsland: 'De mensen wilden anderen, wie dan ook, zolang het maar niet de usual suspects waren.'

De val van Lehman Brothers in 2008 en de crisis die volgde, boden een vruchtbare bodem. Politici werd verweten hun oor te laten hangen naar de belangen van banken en grote bedrijven, in plaats van te luisteren naar de gewone man, die met bezuinigingen en hogere belastingen de schade moest herstellen. Toen Jón Gnarr kandidaat was, had maar 10 procent van de IJslanders vertrouwen in het parlement. Bhagwant Mann kwam in het parlement nadat het vertrouwen van zijn landgenoten in de politiek was gezakt van 87 naar 55 procent en de regerende Congrespartij een historische nederlaag had geleden. Ook daar speelden economische stagnatie en corruptie een rol.

In Brazilië zit de clown Tiririca in het parlement. Beeld epa

Verwarring

Komieken hebben bij uitstek de vaardigheden om in het gat te springen dat impopulaire politici laten vallen. Ze spreken een groot publiek aan, juist vaak degenen die zich hebben afgekeerd van de politiek. Stephen Colbert en Jon Stewart van The Daily Show kregen vier jaar geleden tweehonderdduizend mensen op de Mall in Washington voor de Rally to Restore Sanity. Daar beklaagden ze zich over politici die zichzelf overschreeuwen in plaats van constructief samen te werken.

Laat het even tot je doordringen: geen narren dus die de boel opschudden of in verwarring brengen, nee, komieken die bij politici aandringen op eerherstel voor het gezond verstand.

Stephen Colbert en Jon Stewart (foto) van The Daily Show kregen vier jaar geleden tweehonderdduizend mensen op de Mall in Washington voor de Rally to Restore Sanity. Beeld afp

45 procent van de Italianen die in 2013 op Grillo stemden, bleef normaal gesproken thuis. Vijf jaar eerder kreeg Grillo ruim twee miljoen man op de been in een reeks demonstraties tegen corruptie: Vaffanculo-dag (Fuck you-dag). Waar gevestigde politieke partijen met moeite aan vrijwilligers komen, hoefde Gnarr alleen maar een advertentie in huis-aan-huisbladen te plaatsen: 'De Beste Partij zoekt mannen en vrouwen die dingen willen veranderen.' Een 'overweldigend aantal reacties' was het resultaat.

'Waarom kunnen politici niet praten als normale mensen?', vroeg Brand zich af in een aflevering van The Trews, zijn show op YouTube. Recht voor zijn raap en eerlijk. Volgens hem zijn de vertrouwenscijfers zo laag, omdat het juist de politici zijn die 'voor zoveel verwarring zorgen'. Mediagenieke politici als Obama, Blair en Clinton winnen verkiezingen met mooie retoriek dat ze voor de gewone man zullen vechten, en als ze beloften breken, zeggen ze dat politiek zo ingewikkeld is.

Dan de komieken, die maken door grappen de ingewikkelde politiek behapbaar. Al vijftien jaar maakt Jon Stewart in zijn Daily Show uitspraken van politici belachelijk, eenvoudig door ze te ontleden op feitelijke juistheid en logica. Volgens allerlei onderzoeken behoren de kijkers van de Daily Show tot het best geïnformeerde publiek van de Verenigde Staten.

Humor

Maar gebruiken ze die humor ook als ze eenmaal in de politiek zijn doorgedrongen? Beppe Grillo wel. Er is weinig verschil tussen de cabaretier en de politicus Grillo. Hij hield gevestigde politici een spiegel voor en dat doet hij nog steeds. In een live uitgezonden formatiegesprek met de huidige premier Matteo Renzi ging Grillo als vanouds tekeer. Het enige verschil met zijn theatershows was dat hij het 'verrotte systeem' nu recht in de ogen keek.

Maar Grillo lijkt de uitzondering. Bij de andere ex-komieken valt juist op hoe serieus ze te werk gaan. Volgens de Washington Post voerde Franken in 2008 een humorloze campagne 'om het Republikeinse argument te ontzenuwen dat hij door zijn achtergrond als satiricus niet geschikt zou zijn voor het ambt'. En bij zijn campagne voor herverkiezing dit jaar bekritiseerde zijn Republikeinse rivaal Mike McFadden hem vanwege die onopvallendheid: 'Ik strijd tegen iemand die totaal onzichtbaar is.'

Dat is precies wat Russell Brand vreest. 'Als ik voor het parlement zou gaan, ben ik bang dat ik een van hen word', zei hij deze week bij de BBC in antwoord op een vraag uit het publiek.

In Italië is komiek Beppe Grillo al een tijd de leider van de grootste oppositiepartij. Beeld afp

Werkpaard

Franken lijkt dat niet uit te maken, hij zou naar Washington zijn gegaan om een 'werkpaard te zijn en geen paradepaardje'. Als hij het nieuws haalt, is dat vanwege de inhoud. Hij sprak zich uit tegen de fusie tussen kabelgiganten Comcast en Time Warner en stelde kritische vragen aan de topman van taxibedrijf Uber wegens privacyschendingen.

De IJslandse journalist Alda Sigmundsdóttir schreef in The Guardian dat als het aankwam op besturen, de partij van Gnarr net zo saai was als alle andere partijen. De Beste Partij had dat zelf al voorspeld; ze voerde weliswaar campagne voor gratis handdoeken en een ijsbeer in de dierentuin met de naam Björk, maar ze zeiden er meteen bij dat ze alle beloften zouden breken. Gnarr besloot compromissen te sluiten en hij was 'really fucking good at it'. Hij oogstte waardering voor zijn harde besluiten. Zo moest de nachtclub NASA sluiten, hoe graag hij die ook had behouden voor zijn vrienden in de culturele sector. Onder zijn leiding werd Reykjavik van een bankroet gered en het lokale elektriciteitsbedrijf gereorganiseerd. Hij vertelde de inwoners dat de tarieven ruim 20 procent omhoog moesten en ze slikten het.

Al Franken, een van de drijvende krachten van het satirisch tv-programma Saturday Night Live, werd senator voor de Democraten. Beeld afp

Jan Jaap en Freek

Komieken worden politici die zich ook als zodanig gedragen, maar ze kunnen hun gedrag beter uitleggen. Of zoals Gnarr zegt: 'Het is een voordeel dat we geen gewone politieke partij zijn. Ik denk dat traditionele politici zouden hebben geprobeerd de prijsstijging uit te stellen en dat onder het tapijt te vegen.'

Toch lijkt die saaiheid de reden dat Nederlandse komieken niet staan te springen om de politiek in te gaan. Jan Jaap van der Wal is weleens benaderd door D66 en onlangs door de Piratenpartij, maar hij zegt er te creatief voor te zijn: 'De politiek wordt beheerst door consensus en fractiediscipline. Je verliest je onafhankelijkheid, als comedian ben je dan klaar.'

'Eenmaal in de politiek ben je de lul', vindt ook Freek de Jonge. 'Je wordt altijd dezelfde: Ronald Reagan was een conservatief, en die beëindigde de Koude Oorlog. En Obama was de kandidaat van de hoop, maar hij slaagt er maar niet in om Guantánamo te sluiten.'

Dat is al helemaal in Nederland het geval, want daar regeert het midden, ziet Van der Wal. 'In Italië met Berlusconi en met de meltdown in IJsland was een punt bereikt dat het echt niet meer kon. In Nederland is het niet zo erg, hier gaat het om micromanagement en daar kan een komiek niet zoveel mee. Die kiest een metafoor en houdt daar radicaal aan vast.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden