Voor gedetineerden op Guantánamo Bay geldt geen enkele wet

De drie zelfmoorden die het afgelopen weekeinde zijn gepleegd in het detentiekamp Guantánamo Bay roepen vragen op. Vier vragen over de positie van de oorlogsgevangenen....

Van onze correspondent Jan Tromp

Waarom zijn Talibanstrijders en Al Qa’ida-leden ondergebracht op Guantánamo?

Omdat het een enclave is in het schemerduister van het Amerikaanse en internationale recht. De VS beschouwen Taliban- en Al Qa’ida-strijders als een aparte categorie die geen aanspraak kan maken op het krijgsrecht. Guantánamo is van oorsprong een Amerikaanse marinebasis op Cuba. Het is geen Amerikaans grondgebied en valt dus niet als vanzelf onder Amerikaans recht.

Onder welke rechtsregels vallen de gevangenen van Guantánamo?

Onder geen enkele, of het moet zijn de door de Amerikaanse regering eenzijdig vastgestelde status van enemy combatant, ook wel unlawful combatant. Ze worden niet beschouwd als krijgsgevangenen volgens de Conventie van Genève. President Bush staat op het standpunt dat hij deze gevangenen voor onbepaalde tijd en zonder vorm van proces mag vasthouden, in elk geval zolang de door de VS geproclameerde ‘oorlog tegen het terrorisme’ niet is beëindigd.

Een resolutie van 18 september 2001 vormt de basis. Het was een week na de aanslagen van 11 september en het Congres verschafte unaniem de president bijzondere volmachten. Letterlijk staat er: ‘De president is bevoegd alle noodzakelijke en geschikte middelen in te zetten tegen die landen, organisaties of personen waarvan hij bepaalt dat zij de terroristische aanvallen beraamden, goedkeurden, uitvoerden of daarbij behulpzaam waren’. Het doel is ‘toekomstige acties van internationaal terrorisme tegen de Verenigde Staten te voorkomen’.

Deelt de rechterlijke macht in de VS het standpunt dat na 11 september de president bijna onbeperkte bevoegdheden moet hebben?

Het flauwe antwoord is het beste antwoord: soms wel, soms niet. Tal van schermutselingen passeerden de afgelopen jaren federale rechtbanken. Ze gingen niet alleen over het lot van de politieke gevangenen. Ze gingen evenzeer over de vraag: tot hoe ver reikt de macht van de president?

Het belangrijkste antwoord tot nu toe was een uitspraak van 28 juni 2004 van het Hooggerechtshof. Het hof reageerde op een stroom van gelijkluidende klachten. In de woorden van het Cato Instituut, een libertaire denktank: ‘Het recht van voorgeleiding (van elke verdachte, voor een rechter) is in wezen een recht op juridische bescherming tegen onwettige ketening door de uitvoerende macht.’

Het Hooggerechtshof verwierp de opvatting van de president dat alle bevoegdheden bij hem liggen en bepaalde dat ook in een toestand van oorlog vijandelijke strijders recht hebben op een of andere beoordeling door een neutrale instantie.

Maar de formulering liet ruimte open. Het Pentagon reageerde snel met de installatie van een militaire commissie. Die moest uitmaken of de gevangenen van Guantánamo inderdaad een bedreiging vormden voor de veiligheid van de VS.

Anders dan voor de burgerlijke rechter en ook anders dan voor de krijgsraad hoefden de leden van het tribunaal zich niet te houden aan de normale regels van bewijsvoering. Geruchten, vermoedens en niet onder ede afgelegde verklaringen mochten in de overwegingen worden betrokken. De militaire officieren waren ook zeker niet gehouden de verdachte inzage te geven in de bewijsvoering.

In december 2005 was het werk voltooid. In 329 gevallen luidde het oordeel dat de detentie terecht was. Van veertien gevangenen werd de vrijlating gelast.

De president heeft de slag dus gewonnen?

Nee, het wachten is op een nieuwe uitspraak van het Hooggerechtshof, vermoedelijk eind juni. Een chauffeur van Bin Laden, een Jemeniet die in augustus 2001 in Afghanistan is opgepakt, heeft de legitimiteit van het militaire tribunaal aangevochten. Hij zegt te zijn vastgezet voor ‘misdaden die alleen de president zo heeft benoemd, onder procedures die basisbescherming ontberen en door “rechters” die door de president aangewezen ondergeschikten zijn’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden