analyse

Voor een deel van de Kamer geldt inmiddels: Rutte liegt, totdat het tegendeel is bewezen

De politieke loopgraven op het Binnenhof worden weer betrokken na nieuwe onthullingen over de toeslagenaffaire. Wat staat er op het spel?

Sigrid Kaag (D66), Mark Rutte (VV) en op de voorgrond Gert Jan Segers (CU) in de Rooksalon van de Tweede Kamer. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Sigrid Kaag (D66), Mark Rutte (VV) en op de voorgrond Gert Jan Segers (CU) in de Rooksalon van de Tweede Kamer.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Na twee vertrokken bewindspersonen, de aftocht van een partijleider, de val van het kabinet Rutte III, een verkiezingscampagne en een aangenomen motie van afkeuring tegen Mark Rutte wil de toeslagenaffaire maar niet luwen op het Binnenhof. Het schandaal bij de Belastingdienst mag vorige maand dan weinig electorale gevolgen hebben gehad, in de Haagse binnenwereld blijft de kwestie een moeilijk te beheersen splijtzwam.

De laatste akte is in gang gezet door RTL Nieuws. Op basis van bronnen ‘die toegang hebben tot de notulen van de ministerraad’ meldde de tv-zender woensdag dat het kabinet doelbewust feiten heeft achtergehouden voor de Kamer. Ook is er in de ministerraad ‘keer op keer’ geklaagd over Kamerleden. CDA-leider Wopke Hoekstra zou hebben geprobeerd om zijn eigen Pieter Omtzigt te ‘sensibiliseren’.

In alle staten

De oppositie is in alle staten. De nieuwe onthullingen sluiten aan bij eerdere berichten over de affaire. De parlementaire ondervragingscommissie constateerde in december al dat de Kamer ‘bij herhaling ontijdig, onvolledig en onjuist’ werd geïnformeerd. Het kabinet liet zich daarbij niet leiden door de waarheid, maar door ‘de gewenste juridische of politieke uitkomsten’, zo luidde de conclusie.

Dat er in het kabinet is gesproken over lastige Kamerleden als Pieter Omtzigt komt ook niet als een verrassing. Het CDA-Kamerlid zelf heeft meerdere keren verteld dat hij is tegengewerkt. In NRC Handelsblad stond eerder al dat Hoekstra in de ministerraad van juli 2019 heeft gesproken over ‘het temperen’ van Omtzigt. PVV-leider Geert Wilders stelde daar op 1 april in de Tweede Kamer nog vragen over. Hoekstra zei toen: ‘Ik herken het woord temperen op geen enkele manier.’ Nu meldt RTL Nieuws dus dat hij het woord ‘sensibiliseren’ gebruikte.

De nieuwe details komen naar buiten op een moment dat de politieke zenuwen blootliggen op het Binnenhof. Dat geldt zeker voor premier Rutte. De VVD-leider is nog gehavend door zijn eerdere misstap tijdens deze formatie. Hij hield een week lang vol niet te hebben gesproken over de positie van Pieter Omtzigt, de man die de toeslagenaffaire mede onthulde, maar uiteindelijk bleek het tegendeel. Na een bloedig debat op 1 april kon Rutte ternauwernood aanblijven als premier.

De VVD-kiezers leken hem volgens de laatste peilingen alweer te vergeven, maar op het Binnenhof bleef het wantrouwen. Dat is nu te zien. In december accepteerde iedereen nog Ruttes bewering dat het kabinet nooit bewust informatie achterhield in de toeslagenaffaire, na de RTL-berichtgeving is dat moeilijker. De demissionair premier kan zeggen dat er ‘niks onoorbaars’ is gebeurd, voor een deel van de Kamer geldt inmiddels: Rutte liegt, totdat het tegendeel is bewezen.

Whodunit

Ook de formatie van Rutte IV staat nu weer onder druk. De onderlinge verhoudingen dreigen verder verziekt te raken door de nieuwe Haagse whodunit: wie heeft er uit de notulen van de ministerraad gelekt, precies op het moment dat de formatie weer in rustiger vaarwater leek te komen? Alleen al dat die vraag nu opspeelt, is een bron van nieuwe spanningen en verontwaardiging.

Sigrid Kaag (D66) na haar gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.  Beeld Freek van den Bergh/ de Volkskrant
Sigrid Kaag (D66) na haar gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.Beeld Freek van den Bergh/ de Volkskrant

Zo valt er vanuit de coalitie te horen dat behalve ex-CDA-Kamerlid Chris van Dam ook PvdA-Kamerlid Attje Kuiken als vicevoorzitter van de ondervragingscommissie inzage had in de notulen. Probeert de PvdA nog steeds genoegdoening te krijgen voor de val van Lodewijk Asscher, die als enige partijleider vertrok vanwege de toeslagenaffaire?

Kuiken erkent dat ze inzage had in de notulen, maar ontkent ongevraagd dat ze ook RTL inzage heeft gegeven. Bovendien wijst de PvdA’er erop dat de omroep ook over ministerraden bericht waar ze geen notulen van heeft gezien. Of ze de inhoud van berichtgeving wel herkent? ‘Daar ga ik niet op in, maar het is niet per se allemaal even nieuw. Lees ons rapport er nog maar eens op na.’

D66-leider Sigrid Kaag en CDA-leider Wopke Hoekstra zullen in geen geval vrolijk worden door het uitlekken van de details uit de ministerraad. Zij dienden eerder deze maand nog samen de motie van afkeuring in tegen Rutte, maar nu komt ook hun rol in de huidige politieke cultuur onder een vergrootglas te liggen. Slechts één minister zou volgens RTL vragen hebben gesteld over de beperkte wijze waarop de Kamer werd geïnformeerd tijdens de toeslagenaffaire.

Kaag- of Hoekstra-doctrine

Binnen de VVD is altijd het verweer geweest dat de zogenoemde ‘Rutte-doctrine’ net zo goed de Kaag-doctrine of Hoekstra-doctrine was. Heel het kabinet steunde de aanpak. Toen Kaag en Hoekstra zich tegen Rutte keerden, viel in liberale kringen zelfs te horen dat de notulen van bepaalde ministerraden nog weleens naar buiten zouden komen. Daaruit zou blijken dat D66 en CDA ook in hun maag zaten met Omtzigt.

In die sfeer moeten Rutte, Hoekstra en Kaag in de ministerraad vrijdag beslissen of de notulen nu ook echt openbaar worden, zoals een deel van de oppositie wil. Elke keuze heeft schaduwzijden. Als het demissionaire kabinet de notulen geheimhoudt, wordt het voor partijen als GroenLinks en PvdA nóg moeilijker om straks eventueel aan te schuiven bij een kabinet-Rutte IV. Als er wel openbaarheid komt, kan dat leiden tot nieuwe verontwaardiging over het opereren van de politieke kopstukken in de Trêveszaal.

De toeslagenaffaire sloeg al heel wat politieke wonden. Het laatste bloed heeft waarschijnlijk nog niet gevloeid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden