Voor de seculier is dit geen fijne wereld

Zelfs in een seculier land als het onze hebben normen en waarden nog altijd een sterk religieuze inslag. Elders geldt humanisme als een halsmisdrijf.

Nederland is al lange tijd een van de meest seculiere landen ter wereld. Toch lijken we nog steeds onwennig met dat idee. Dat is te horen in het maatschappelijk debat, onder journalisten, en zelf in de woorden van de regering.


Het actueelste voorbeeld is het voornemen van de regering om lessen 'levensbeschouwing' in het openbaar onderwijs af te schaffen. Minister Bussemaker van Onderwijs stelde dat als ouders levensbeschouwelijke lessen willen, ze hun kinderen maar naar het religieus bijzonder onderwijs moeten verplaatsen. Blijkbaar realiseerde ze zich niet dat veel van deze lessen niet godsdienstig zijn, maar humanistisch vormingsonderwijs betreffen. Humanisten zijn niet religieus en kunnen ook niet terugvallen op religieus onderwijs. Met deze praktische denkfout van de minister wordt ook een veel dieper misverstand bloot gelegd. Blijkbaar wordt op dit niveau nog steeds gedacht dat levensbeschouwing, Bildung, het spreken over normen en waarden, het alleenrecht van religie zou zijn.


Wat zijn de feiten? Een meerderheid van de Nederlanders is geen lid van een kerkgenootschap en 42 procent zegt bovendien niet religieus te zijn. Vanaf 1946 is in onder andere met het Humanistisch Verbond een seculiere stroming ontstaan die deze mensen een gezicht geeft. Oprichter Jaap van Praag had twee doelstellingen. Hij wilde een nieuwe levensbeschouwelijke optie bieden, gebaseerd op de menselijke kracht, wetenschap, vrijheid en verantwoordelijkheid, geïnspireerd door de rijke historie van het humanistisch denken. Daarnaast moest er politiek en maatschappelijk gestreden worden tegen wettelijk opgelegde religieuze opvattingen en de ongelijke behandeling tussen levensbeschouwingen.


In de beeldvorming is met name dat laatste streven het zichtbaarst geweest. En er is succes geboekt. Gelijke behandeling tussen man en vrouw, hetero en homo. Een gezonde scheiding tussen kerk en staat. Vrijheid in het zelf bepalen van het levenseinde. Het bewaken van de vrijheid van meningsuiting - het zijn allemaal onderwerpen waarin Nederland bij de voortrekkers is gaan behoren. Maar tegelijk roept het bij sommigen de vraag op of daarmee de klus niet geklaard is. Is het nog wel nodig dat seculieren zich verenigen in een land dat inmiddels zijn derde paarse kabinet kent?


Die noodzaak aantonen is niet moeilijk. Religieuze dogma's liggen zelfs in ons land nog steeds heel gevoelig. Dat geldt voor orthodox christenen en joden, en niet in de laatste plaats voor de orthodoxe islam. Religiekritiek, het uittreden uit de godsdienst, uithuwelijken, groepsdruk, dilemma's rond besnijdenis, de organisatie van scholen - het zijn allemaal zaken die nog steeds aandacht vragen. Daarnaast dienen zich rond dood en lichamelijke integriteit nieuwe medisch-ethische kwesties aan. Nog steeds zijn er reflexen die zaken tot taboe te verklaren waar juist openheid nodig is.


Met een blik over de grens zien we de noodzaak van verenigen van seculiere krachten nog sterker: in zeven streng islamitische landen riskeren atheïsten en humanisten de doodstraf. Atheïstische bloggers zijn opgepakt in Bangladesh. In Egypte en Pakistan worden religiecritici vervolgd. Onder het mom van het bestrijden van godslastering wordt in Rusland de vrijheid van meningsuiting aan banden gelegd. Zelfs in Oost- en Zuid- Europa is een gelijke behandeling van opvattingen niet vanzelfsprekend. Zeggen dat de klus geklaard is, heeft in dat licht iets decadents. De mensen die daar vechten voor vrijheid verdienen onze solidariteit.


Maar er was dus volgens Van Praag nog een andere opdracht. Namelijk ervoor zorgen dat de eenmaal gewonnen vrijheid ook inhoud krijgt. De levensvragen van alledag zijn wellicht minder mediageniek dan het religiedebat, maar minstens zo belangrijk. Het is opvallend dat zelfs sommige seculieren over dit aspect soms wat schouderophalend kunnen doen, in de veronderstelling dat vrijheid zich wel vanzelf regelt. Met Van Praag ben ik van mening dat vrijheid echter niet zonder concrete actie kan. Verwaarloos je dat, dan zal het vacuüm door anderen worden ingevuld, die niet zelden opvattingen hebben die haaks staan op de onze.


Als je vrijheid en medemenselijkheid serieus neemt, moeten we trots zijn op de tienduizend vrijwilligers van Humanitas die ouderen en hulpbehoevenden helpen. Steeds meer mensen maken gebruik van humanistische diensten bij huwelijk en begrafenis. Ook dat regelt zich niet vanzelf. Koester het humanistisch geluid bij de omroep en de raadslieden bij justitie, defensie en in de zorg. En ja, sta pal voor de lessen van het humanistisch vormingsonderwijs, die prikkelen tot kritisch nadenken.


Het wordt tijd dat seculieren en humanisten hun schroom afwerpen en zich nog zichtbaarder in het maatschappelijk debat bewegen. Dat zijn we aan de vrijheid verplicht. Vrije mensen, verenigt u.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden