Opinie

'Voor de PvdA is inderdaad alles onderhandelbaar geworden'

Sinds Paars worden morele vraagstukken sterk gerelativeerd, terwijl financiële, die juist een pragmatische benadering vereisen, worden verabsoluteerd. Dat schrijft Thomas von der Dunk.

Beeld anp

Hij had de stap al dreigend aangekondigd, maar tussen woord en daad gaapt bij (ex-)politici vaak een kloof, dus als het woord dan in een daad wordt omgezet, komt dat hard aan. Zeker in dit geval, waar Jan Pronk immers als een icoon van de PvdA mocht gelden. Na Marcel van Dam is hij de tweede ex-bewindspersoon uit het roemruchte kabinet-Den Uyl die zijn lidmaatschap opzegt, omdat de PvdA zich te ver van de sociaal-democratische beginselen heeft verwijderd.

Partijvoorzitter Spekman lijkt het symbolische gewicht daarvan iets beter te beseffen dan partijleider Samsom - deels een kwestie van leeftijd, omdat de eerste vijf jaar ouder is en dus nog politiek in de jaren zeventig is opgegroeid.

Ontwikkelingsbeleid
Er is heel wat kritiek mogelijk op Pronks opvattingen over ontwikkelingsbeleid: een samenleving moet zich namelijk vooral zelf ontwikkelen, ontwikkelingshulp kan daaraan vrij weinig bijdragen. Het zijn daarbij vooral interne mentale sociaal-culturele factoren die de kansen op vooruitgang bepalen, zoals (al dan niet religieus bepaalde) inheemse opvattingen over vrouwenrechten, patriarchaat, et cetera. Wat dat betreft heeft Pronk indertijd als minister te sterk gedacht dat zoiets van buitenaf te sturen valt - een verrassende parallel met de neocons rond Paul Wolfowitz die hetzelfde voor Irak geloofden.

Trade not aid zou - van noodhulp om concreet mensenlevens te redden afgezien - van ontwikkelingssamenwerking de kern moeten uitmaken. Zij het dat het dan inderdaad wel om eerlijke handel moet gaan, en armere landen reële kansen daarop moeten krijgen, in plaats van hun eigen landbouw eenzijdig door de bulkoverschotten van westerse massaproductie weggebombardeerd te zien worden. Ook Pronks heiligverklaring van de 0,7-procentnorm belichaamt precies het soort getallenfetisjisme dat - op zich terecht - nu juist de huidige generatie politici wordt aangewreven: het debat in Den Haag draait niet meer om ideeën over de beste manier om de samenleving in te richten, maar om de vraag hoe de begroting rond te krijgen.

In de kern slaat Pronk evenwel de spijker op de kop: dat alles onderhandelbaar is geworden, en dat hedendaagse politici niet meer weten waarvoor ze principieel (zouden moeten) staan. Zij beseffen te weinig het verschil tussen praktisch financiële kwesties als de precieze hoogte van uitkeringen of de zorgtoeslag - waarover altijd compromissen gesloten moeten worden, omdat die precieze hoogte feitelijk vrij willekeurig is - en essentiële rechtsstatelijke beginselen, die juist niet onderhandelbaar zouden mogen zijn, getuige de toenemende criminalisering van vreemdelingen die tot uiting komt in de strafbaarstelling van illegaliteit. Hieraan is, evenals aan de algehele capitulatie voor het Gesundes Volksempfinden van Henk Bres in het pedofilievraagstuk, te zien, hoezeer de grote partijen in de greep zijn geraakt van hun angst voor het populisme. Over elk vraagstuk van openbare orde hangt inmiddels de dreiging van de aantrekkingskracht van de PVV, zodat we intussen al sinds enkele jaren een ministerie voor Veiligheid hebben - iets waaraan men, samen met een ministerie voor Propaganda, buitengaats meestal dictaturen herkent - in plaats van, zoals alle normale democratieën, een ministerie voor Justitie.

Angst voor Wilders
Dat juist het koppel Opstelten-Teeven voor de VVD het onmisbare uithangbord is geworden, illustreert hoezeer deze partij volledig wordt geobsedeerd door haar angst voor Wilders. Tijdens de vorige Gedoogcoalitie ging daarom het ene rechtstatelijke principe na het andere zonder moeite over boord, wat toen in het vertrek van de laatste echte liberalen als Voorhoeve resulteerde.

Inmiddels is de VVD zo door het PVV-denken aangetast dat de PvdA, om de door de verkiezingsuitslag onontkoombaar geachte huidige coalitie mogelijk te maken, daarin veel te ver mee moest gaan. De strafbaarstelling van illegaliteit - hoezeer in de praktijk misschien straks tot een lege huls uitgekleed - is daarvan nu niet ten onrechte het symbool geworden. Het had Diederik Samsom gesierd om op het partijcongres eind april (en de herhaling daarvan twee weken later) niet als een automaat steeds weer te herhalen dat hij 'voor zijn gegeven woord' staat, maar om te erkennen dat hij een fout gemaakt had door zijn woord überhaupt te geven.

Afspraak
Het bij die gelegenheid heilig verklaarde regeerakkoord - afspraak is afspraak - is bovendien het afgelopen half jaar voortdurend opengebroken, ofwel omdat een gebrek aan meerderheid in de Eerste Kamer daartoe dwong, ofwel omdat de gewijzigde economische situatie daartoe noopte, ofwel omdat de VVD bijna uit elkaar spatte. Veelzeggend: daarbij ging het juist om zaken die niet principieel, maar financieel waren, dus veel makkelijker onderhandelbaar en weggeefbaar dienen te zijn.

Dat is kenmerkend voor de tijdgeest, die sinds Paars ten aanzien van wezenlijke morele vraagstukken zeer relativerend is geworden, en die daarentegen de financiële, die juist een pragmatische benadering vereisen, verabsoluteert. Wie dat nog steeds onvoldoende snapt - en zodoende de ontsporing van de PvdA in het verleden in dat opzicht mede belichaamt - is oud-partijleider Wouter Bos, die in zijn column van 16 mei juist de één-procent-meer-of-minder-vraagstukjes tot de kern van het sociaal-democratische programma verheft en de opwinding over principiële vragen op conto van een onpraktische Groen-Links-reflex schrijft. Ook is juist hij als informateur verantwoordelijk voor het gewraakte uitruilprincipe, waarbij dus alles uitruilbaar is geworden, en dat inmiddels toch meer pijn begint te doen dan in de daadkracht-euforie van de afgelopen herfst werd gedacht.

Paarse stuurloosheid
Dat de PvdA er bij de laatste Kamerverkiezingen zo genadig is afgekomen, was te danken aan het feit dat Samsom met de Paarse stuurloosheid van weleer gebroken leek te hebben en tijdens de campagne voor een duidelijk linkse koers had gekozen. Het snelle tempo waarmee na 12 september echter de natuurlijke tegenvoeter werd omarmd, zet inmiddels de sociaal-democratische geloofwaardigheid van de PvdA onder druk.

Ik heb lang gedacht dat zij de meest calvinistische partij van Nederland was, op grond van het door Bos gehekelde moralisme, maar ik denk inmiddels dat zij de meest katholieke is: zij koestert een onverwoestbaar wondergeloof in haar Wederopstanding na de zoveelste Doodverklaring door Maurice de Hond.

Alleen zal zij de nu al meermalen beproefde Lazarustruc om over links de verkiezingen te winnen om dan over rechts te regeren niet in het oneindige kunnen blijven herhalen, en dan krijgt zij een even existentieel probleem als het CDA.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

 
Je kunt niet tot in het oneindige de verkiezingen over links winnen en dan over rechts regeren
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden