Voor de deur ligt een Atlantikwall, was dat wel nodig?

Opwarming van de aarde, draconische stijgingen van het waterpeil - in Nederland wordt in hoog tempo 370 kilometer aan dijken en duinen verzwaard. Kosten: 3 miljard euro. Het gaat soms mis, geeft ook het hoogheemraadschap toe. Zoals bij het Markermeer.

Als er zes jaar geleden een wandelaar vanaf de dijk van het Markermeer afdaalde naar het - toen nog - zonnige dijkhuisje van Betty Kesteloo, kon zij zien wie er aan kwam lopen. Nu ziet zij een paar schoenen voorbijkomen.

Tenminste, als zij het licht aan doet.

Haar woning ligt in Oosterleek, aan de voet van de monumentale Zuiderdijk. Daar heeft Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier de afgelopen jaren de eerste fase van het landelijke 'hoogwaterbeschermingsprogramma' uitgevoerd, om het achterland voor te bereiden op een toekomst van hoog water.

Sinds de dijkverzwaring ligt de woning van Kesteloo letterlijk in de schaduw van de waterkering. Het Markermeer, waar zij vroeger over uitkeek, kan zij nauwelijks meer zien. Haar uitzicht is nu een Atlantikwall van inklinkende klei. Dat haar zijmuren nog overeind staan, is te danken aan de grote stutten die de gemeente heeft laten plaatsen om instorting tegen te gaan.

Begin tegen Betty Kesteloo dan ook niet over het hoogheemraadschap, dat de hele provincie Noord-Holland boven het Noordzeekanaal droog moet houden. 'Ik heb ongevraagd zes jaar lang in de overlast gezeten. Stof, trillingen en talloze dumpers die met klei en zand langs mijn huis hebben geragd.'

Een makelaar die voor Kesteloo haar huis taxeerde, vertelde haar dat ze dat alleen als bouwkavel zou kunnen verkopen. Haar woning was niet te redden. 'Ik heb de boel zien verzakken. Sinds een paar jaar kun je zo bij mij naar binnen kijken, onder de muren en ramen door.'

Tientallen malen meldde zij zich bij het hoogheemraadschap met klachten. Tevergeefs. 'Ze hadden een aardige freelancer ingehuurd. Die kon je bellen en hoorde je verhaal aan. En ik heb mensen van de verzekering over de vloer gehad. Maar het hoogheemraadschap zelf kwam niet verder dan een doosje goedkope chocola met Pasen en een mini-kerstpakketje. Terwijl ze drommels goed wisten wat er aan de hand was'.

Wie de ruim dertien kilometer gloednieuwe Zuiderdijk tussen Hoorn en Enkhuizen afrijdt, treft meer West-Friezen als Betty Kesteloo. Stuk voor stuk zijn ze boos over de manier waarop hun dijk is verzwaard. Ze vinden dat de ophoging te lang heeft geduurd, dat de dijk te hoog is en dat met de vernieuwingen en omleggingen de ziel uit de waterkering is verdwenen.

53.000 vrachtwagens

53 duizend vrachtwagens met klei waren er nodig om de dijk op de gewenste hoogte te krijgen, en nog eens 1.100 vrachtwagens vol asfalt. Tel daarbij op de 50 duizend ton breuksteen en stenen voor 42 duizend vierkante meter dijk - alleen al uit de enorme getallen valt af te leiden hoe ingrijpend de dijkverzwaring geweest is.

Voor West-Friezen is de dijk - daik of doik in het lokale dialect - een emotionele kwestie. De dijk maakt onderdeel uit van het provinciaal monument de West-Friese Omringdijk. Deze 126 kilometer lange waterkering ontstond in de 13de eeuw en maakte van West-Friesland een vesting in het natte land boven Amsterdam. Eeuwenlang werd de Omringdijk versterkt, doorbroken, weer opgebouwd, verhoogd en gecultiveerd.

Met weemoed kunnen de West-Friezen vertellen over de oude wierdijk, gemaakt van zeewier en palen. Over de paalrot die in de Gouden Eeuw meeverhuisde uit Indië en de dijk aanvrat, en over de Noordse stenen - grote gladde keien die uit Noord-Nederland en Scandinavië naar Hoorn werden gevaren om de nieuwe omringdijk te versterken.

De Zuiderdijk tussen Hoorn en Enkhuizen was daarbij cruciaal, omdat die de Zuiderzee - toen nog open water - op afstand moest houden. Maar de dijk is al lang niet meer de belangrijkste schakel tussen de West-Friezen en het water. De Afsluitdijk heeft van de Zuiderzee een meer gemaakt, en West-Friesland wordt ook beschermd door de Houtribdijk.

'De begroeiing vertelt het verhaal,' zegt Dick de Waal uit het dorpje Venhuizen, terwijl hij over de dijk loopt. 'Waar je de stenen ziet, tot daar komt het water. Daarboven, vanaf de plantenlijn, is het altijd droog.'

De Waal, een gepensioneerd ingenieur met een achtergrond in de waterbouw, heeft zich de afgelopen jaren ontpopt tot de horzel van de Zuiderdijk. Te voet en op de fiets, gewapend met zijn camera, volgde hij de dijkverzwaring op de voet. Vijfduizend foto's maakte hij, van verzakkingen, mislukte reparaties, afzettingen, stilleggingen en andere problemen. De Waal schreef er een boekje over, en geldt als vraagbaak voor omwonenden met klachten over de dijkverzwaring.

Hij is ervan overtuigd dat de hele verhoging niet nodig was. 'Ik zie het als een werkgelegenheidsproject voor aannemers. In het onwaarschijnlijke geval dat én de Afsluitdijk én de Markermeerdijk doorbreken, dan staan we op deze dijk droog, maar dan staat half West-Friesland alsnog onder water. Voor allerlei bedrijventerreinen, half Hoorn, grote stukken van Noord-Holland doet deze dijk helemaal niets.'

Volgens De Waal hebben aannemers en ingenieursbureaus handig gebruik gemaakt van de angst voor draconische stijgingen van het waterpeil als gevolg van de opwarming van de aarde. Die begon met de film An Inconvenient Truth van de Amerikaans oud-vicepresident Al Gore in 2006. In Nederland presenteerde de Delta-commissie onder leiding van oud-minister Cees Veerman in 2008 een rapport waarin stond dat de zeespiegel over 200 jaar wel vier meter hoger zou kunnen staan, en dat de rivieren en meren veel meer water te verwerken zouden krijgen.

Henrike Branderhorst, bij het hoogheemraadschap verantwoordelijk voor het Hoogwaterbeschermingsprogramma, zegt de gevoelens van de West-Friezen te begrijpen. 'Het is inderdaad een forse dijk geworden', aldus Branderhorst, tevens lid van de Denktank Deltaproof. 'Hij is steviger, breder en hoger dan de vorige. Maar we moesten wel. De oude dijk werd in 2006 afgekeurd, en de normen liggen wettelijk vast. Deze moet weer zeker 50 jaar mee kunnen.'

Voor het hoogheemraadschap verliep de ophoging bij vlagen moeizaam, zegt Branderhorst. 'Het begon ermee dat wij dachten dat wij de dijk konden verhogen met klei uit ons eigen gebied, maar dat kon helemaal niet. We hebben onszelf daarmee rijk gerekend. Wij moesten de klei elders kopen, en dat was kostbaar. De Zuiderdijk is nu bijna klaar, en de eindraming van de totale kosten van het verzwaren bedraagt 96,8 miljoen euro - oftewel 7 miljoen euro per kilometer dijk.'

Hoewel de dijk bijna twee keer zo veel kost als geraamd, is die volgens Branderhorst nog relatief goedkoop uitgevallen: 'Een gemiddelde dijkversterking in Nederland kost tussen de 10 en 12 miljoen euro per kilometer. Het Rijk heeft alles betaald, maar het heeft wel geleid tot een paar stevige lessen voor toekomstige dijkversterkingen in Nederland.'

Ook in de communicatie met omwonenden en mensen die schade ondervonden door de versterking ging het herhaaldelijk mis, zegt Branderhorst. 'We zijn in 2007 zeer snel begonnen met de Zuiderdijk. Achteraf zijn we wellicht te hard van stapel gelopen. We moesten het wiel zelf uitvinden. In het verleden deed Rijkswaterstaat het onderhoud van de dijken in stapjes en stukjes, maar hier hebben we voor het eerst een groot stuk dijk grondig aangepakt. Dat leverde talrijke problemen op met marktpartijen en bewoners.'

Puinhoop

'Ik heb nog nooit zo'n slecht gecoördineerde puinhoop gezien', zegt molenaar Jan Beers uit Schellinkhout. Zijn Grote Molen ligt vlak bij Hoorn pal aan de vernieuwde Zuiderdijk. 'Ik snap dat er gewerkt moet worden. En het leek allemaal goed geregeld. Maar de praktijk was een ramp.'

De molen van Beers is de enige functionerende windmolen in Nederland die nog water maalt op het IJsselmeer, maar het had niet veel gescheeld of het monument had de dijkverhoging niet overleefd. 'Er zijn dingen verzakt, kapotgegaan en stiekem opgelapt hier bij mijn molen', zegt hij. 'Wat ze uiteindelijk hebben aangelegd, doet het niet.' Volgens Beers is dat een gevolg van de schaalvergroting. Zo is Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier het product van een groot aantal fusies van waterschappen in Noord-Holland, die vanuit een futuristisch nieuw en 'duurzaam' kantoor in Heerhugowaard alle dijken en wateren in de regio in de gaten moet houden.

'Het hoogheemraadschap is te groot geworden en staat te ver van de mensen af', zegt de molenaar. 'Ze willen grote projecten draaien. Hoe groter hoe beter. In 2008 waren de rivierdijken verhoogd. Meteen daarna zijn ze doorgestoomd naar de dijken rond het IJsselmeer. Het gaat nergens over. Hier verderop hadden ze voor het huis van een advocaat de dijk verhoogd. Die is gaan procederen en toen moesten ze de dijk weer verlagen. Waar heb je het dan over?'

Henrike Branderhorst zegt dat het hoogheemraadschap heeft geleerd van de gemaakte fouten. 'Dit was een van de eerste grote dijkverzwaringen van Nederland, en zo gaan we het niet meer doen. We gaan met de voor ons liggende projecten - tientallen kilometers dijk die onder handen genomen moeten worden - eerder met de betrokkenen in overleg. We zullen het beter uitleggen, en eenvoudiger te bereiken zijn. Ook voor klachten.'

Voor het stuk van Hoorn naar Amsterdam zoekt het hoogheemraadschap naar nieuwe technieken. 'Als het aan ons ligt, leggen we daar een oeverdijk aan: een stuk nieuw land van maximaal 100 meter breed in het IJsselmeer. Zo ontstaat er ruimte voor natuur en recreatie. Bovendien, als we voor een klassieke dijkverhoging zouden kiezen, moeten de dijken daar zeer sterk worden verhoogd.'

Ook molenaar Jan Beers en 'dijkhorzel' Dick de Waal hebben plannen rond de nieuwe dijkversterkingen. Beers: 'Als ze met dat stuk beginnen, doen wij een eigen tournee langs alle dorpshuizen tussen Hoorn en Amsterdam. Wij gaan iedereen vertellen wat de gevolgen zijn van de dijkwaanzin van het hoogheemraadschap, zodat ze zich kunnen wapenen.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden