Voor de bijl valt

Nico Vijsma ging dood, maar hij genas. Nu staat hij alsnog terecht voor fraude. Een veranderd man, zegt hij.

Een tijdje geleden ging 'ome' Nico Vijsma dood en zou hij - naar eigen zeggen: waardeloze klootzak, slechte echtgenoot en fokking fraudeur - eindelijk zijn verlost van dit kloteleven. Tenminste, dat was de bedoeling.


Mei vorig jaar bleek hij uitgezaaide leverkanker te hebben. Hij werd nog wel geopereerd, maar lang zou hij het niet maken. De rechtszaak tegen hem, als spil van de veertien verdachten van grootschalige fraude met vastgoed, werd plotseling opgeschort. Nog even en hij zou de Vijsmasiaanse kwantummechanica ervaren: de nanoseconde voordat hij het zwarte gat in zou glijden, de eeuwige bewusteloosheid.


Zo vertelt hij het, gezeten in zijn stoel in zijn te koop staande appartement, trekkend aan zijn Davidoff Classic. Hij is magerder geworden en zijn haar is naar de zijkant gekamd, maar voor de rest is hij helemaal Niek, Excentrieke Niek van de vastgoedfraude, aangetrouwde oom van de Heemsteedse vastgoedmagnaat Jan van V. Zoals altijd in stemmig existentialistisch zwart gekleed, en zich permanent bekommerend of er wel genoeg espresso doorkomt en of hij de Japanse rijst van Italiaanse makelij al voor de gasten moet opzetten.


Het ging dus niet door, de dood. Najaar 2011 kreeg hij een telefoontje van zijn dokter. Zij kende een andere dokter die meende hem te kunnen behandelen, met hitte- en kortegolftherapie. Hij naar de arts, samen met zijn vrouw Yvonne. Na een scan van deze arts kreeg hij te horen dat hij opnieuw kon worden geopereerd aan de leverkanker.


Kut, daar had hij helemaal geen zin in. Moest ie weer worden opengesneden, en wat zou hij ermee opschieten, dood ging ie toch, met zijn dikke reet. Wat is nieuw, gaap gaap.


Maar nu moet hij iets belangrijks vertellen, even tussendoor, want anders snap je er geen reet van. Hij is veranderd, ja hij, de 76-jarige ouwe boef, wiens (zaken)leven nu in het toneelstuk De Verleiders vertolkt wordt door acteur Pierre Bokma, is tot een nieuw inzicht gekomen. De entiteit Vijsma - naar eigen zeggen een waardeloze klootzak, een slechte echtgenoot en een fokking fraudeur - denkt niet alleen meer aan zichzelf, maar houdt gewoon rekening met Yvonne, zijn 25 jaar jongere echtgenote. Zij is zijn grootste slachtoffer, vindt hij nu, want door dat hele gezeik met die vastgoedfraude, de zaak Klimop, is het tapijt onder haar leven weggetrokken.


Geen geheim potje

Dus dan kan hij wel parmantig zitten doen over leven en dood, en dat het allemaal niks voorstelt, en dat hij hier in het ondermaanse niet thuishoort, maar hij heeft makkelijk lullen, met zijn kanker en zijn ouwe lichaam. Zij, dat geweldig lieve wijf, moet verder, en hij dus ook, voor haar. Hij moet haar helpen en begeleiden, zeker nu eerdaags het huis moet worden verkocht. Want geld is er niet meer, een geheim potje heeft hij niet, wat ze bij de bank en justitie ook mogen denken. Alle poen die hij wel had, is er doorheen gegaan, in al die jaren, aan fooien, auto's, reizen en ook aan de cocaïne.


Na de operatie, eind vorig jaar, lag hij drie maanden als een lijk in bed. Er was tweeënhalve centimeter van zijn lever gesneden. De operatie slaagde en in het voorjaar van 2012 waren er geen belemmeringen meer om de procedure voort te zetten. De kanker kan terugkeren, en hij zal misschien de 80 niet aantikken, maar dit is dus de situatie: hij is allerminst dood of stervende, en hij moet begin oktober alsnog in de Haarlemse rechtbank verschijnen voor zijn proces. Vermoeiend, dat gaat het worden. Hij voelde zich zijn hele leven een 35-jarige nitwit maar nu is hij een oude man - fysiek althans.


Dat hij nu vereeuwigd is in een toneelstuk als de figuur Vijs ('goeroe of satan') zegt hem geen fokking reet. Hij kan het niet anders zeggen. Hij kreeg een internetlink toegestuurd met een reclamefilmpje van het stuk en daar hoorde hij Pierre Bokma zeggen dat hij gouden bergen beloofde aan zijn neef Jan van V. Dat klopt om te beginnen al niet, want het was Jan die hem ooit zei dat hij zijn oom miljonair zou maken. En hij lijkt ook geen meter, die Bokma.


Kijken gaat hij niet. Zijn vrouw trouwens wel, die gaat naar de voorstelling in Rijswijk, samen met zijn voormalige minnares, ze zijn gezellige theatervriendinnen geworden.


Twee keer in zijn leven is hij zelf naar een toneelstuk geweest: Wachten op Godot zag hij, en Kopenhagen. Als filmgek houdt hij niet van toneel. Altijd dat gestamp op de vloer, die slaande deuren en die wapperende decors, wat een nep en een armoede allemaal. Hij valt ervan in slaap, gaap gaap.


Die George van Houts, een van de acteurs en de bedenker van het stuk, wilde hem ontmoeten en bij hem langskomen, en hij, de eeuwige charmeur, was beleefd en zei: ben nu te ziek, is per e-mail ook goed? Nooit meer wat gehoord. Altijd hetzelfde met dat soort gasten.


Joop van den Ende

Op 4 oktober moet hij in Haarlem bij de rechtbank verschijnen en op 3 oktober gaat het stuk in première in het DeLaMar Theater, het Amsterdamse theater van Joop van den Ende, waar het drie weken lang te zien zal zijn. Het was Joop van den Ende die in 2008 alle banden verbrak met de vastgoedsector, omdat hij niet langer geassocieerd wilde worden met de branche - met Niek en zijn zakenpartners - omdat er sprake was van een grootscheeps fraudeonderzoek. En nu trapt De Verleiders af in zijn culturele pronkstuk.


Dat is gaaf, zegt Vijsma, terwijl hij lachend heen en weer naar de keuken loopt. Dit schetst toch de geweldige genadeloosheid van mensen zoals Van den Ende, die met zoveel verontwaardiging uitspraken deed over de fraude, zegt hij.


Prachtig! Hij gaat er maar weer eens bij staan. Prachtig! Wel ach en wee klagen en dan gewoon er toch lekker aan verdienen. Je wordt besodemieterd waar je bij staat, dat is dus de wereld.


Nee, Joop van den Ende heeft hij nooit ontmoet. Maar hij - parmanti parmanti - is als onbezoldigd adviseur wel vaak op het kantoor geweest van Living City, de vastgoedonderneming die Van den Ende financierde. Later gingen ze zich bij Living City beklagen dat een man in het zwart daar opeens heel dreigend rondliep - en Van den Ende schrok daar heel erg van.


Luister, zegt hij, sinds de jaren vijftig heeft hij zich de denkwijze en het imago van existentialist aangemeten, en daar hoorde zwarte kleding bij én een zonnebril én de jazz, natuurlijk. God is dood, en hij is een figuur uit de Wizard of Oz, in een beestachtig pak.


Maar dat begrepen die ingenieurs bij Van den Ende natuurlijk niet. Die hadden nooit gehoord van schrijver Albert Camus of jazzmusicus Ornette Coleman, die op een plastic saxofoon atonaal improviseerde en stukken rauwer was dan die hele Johnny Rotten en zijn punk.


De duivel was binnen geweest, dat maakte Van den Ende ervan in de media. Maar als Vijsma daar binnen was, zei niemand wat, hij kwam daar gewoon om wat adviezen te geven, beetje coachen. Van den Ende kon dat mooi gebruiken, dat hij eruit moest stappen omdat hij last van zijn hart kreeg van de spanning. Hij zou zijn geïnfiltreerd door de maffia, hij kon er niet meer tegen. Ja, ja, geweldig niet, zegt Vijsma.


Het interesseert hem ook weer geen fokking reet, en dat is het drama in zijn leven.


Hij loopt naar de keuken, en trekt zijn plastic handschoentjes aan. De Japanse kleefrijst moet nog een kwartiertje staan, en nu hij loopt permanent met de kookwekker rond. Hij zegt overal maling aan te hebben, behalve het eten, dat moet goed zijn, en vooral de rijst, als ouwe indo. En als hij de maaltijd serveert, en zelf niet mee-eet, vertelt hij over zijn nieuwe bezigheid: poëzie. Niet dat het wat voorstelt, zegt hij, maar je moet toch wat, als je de hele dag thuis zit, in je glazen stolp. Het scherpt de geest.


Derrida

Na het doorbladeren van bundels van Rutger Kopland, Robert Frost, Wislawa Szymborska en W.H. Auden ging hij zelf aan de slag. Hij tikt de gedichten veelal in bed, op zijn smartphone. Zijn vrouw zet ze de volgende dag in de computer. In bed houdt zij zich meestal stil als zijn schermpje oplicht, want als hij ziet dat ze wakker is, moet ze luisteren naar zijn nieuwe werk.


Wat hij maakt, doet hij onder de naam Derrida, vernoemd naar de Frans-Algerijnse filosoof Jacques Derrida (1930-2004), die volgens Vijsma als geen ander kon ontcijferen wat er echt achter teksten schuilgaat en die bekendstaat als de grondlegger van de deconstructie.


Ze komen gewoon aangevlogen, die gedichten, en hij zou ze zelfs kunnen voordragen, zwaaiend met zijn handen, zoals dit fragment.


wij waren onverschrokken

het enige dat overbleef

was ons meedogenloos bestaan

en de belofte met verzegelde mond

nooit en nimmer te spreken

over de gruwelijkheden die wij kenden

Het stelt natuurlijk geen fokking reet voor, maar hij heeft een vriend gevraagd ze netjes te bundelen, alle zeventig. Voor Yvonne, voor later. Nee, niet voor hem, hij is een optimistisch nihilist, die liever niemand ziet, een sociaal wangedrocht, een grote boef voor wie eerdaags de bijl zal vallen.


Maar nog even over Joop van den Ende, zegt hij bij het afscheid. Dat die kerel uitgerekend in zijn theater dat stuk over hem laat opvoeren, dat is toch wat. Hoe interessant kan dat nou zijn, het domme gekloot van een paar vastgoedmannen, zoals hij. Gaan daar mensen naartoe dan? Nee, toch zeker? Hij kan het zich niet voorstellen.


DE CASANOVA'S VAN DE VASTGOEDFRAUDE

Vrijdag was in Alphen aan den Rijn de eerste try-out van De Verleiders: de casanova's van de Vastgoedfraude, geproduceerd door Bos Theaterproducties. De officiële première vindt plaats op woensdag 3 oktober in het DeLaMar Theater in Amsterdam, waar het stuk zestien keer te zien is.


Centrale figuur is de naar Nico Vijsma gemodelleerde Vijs - gespeeld door Pierre Bokma. Cabaretier George van Houts, de drijvende kracht achter de toneelbewerking, speelt Vlijm - naar Jan van V., die door justitie als de echte hoofdrolspeler wordt gezien van de vastgoedfraude.


Pierre Bokma heeft Nico Vijsma nooit in het echt gezien. 'Dat heb ik expres niet gedaan', zegt Bokma. 'Als ik hem ontmoet, krijg ik een band met hem, dat weet ik zeker. Dan kan ik hem als personage niet meer objectief en vrij vertolken.'


Bokma ziet Vijsma als een 'atypisch figuur' in een wereld waar de zakenlui eruitzien 'alsof ze van een lopende band zijn gerold'. Iedereen doet hetzelfde en lijkt op elkaar. 'Doordat hij zo atypisch is, kon hij veel geld verdienen en alles doen wat god verboden heeft. Hij heeft gewoon gebruikgemaakt van de gelegenheid die hem werd geboden. Hij voelde zich Alice in Wonderland. En wie zou dan niet doen wat hij heeft gedaan?'


Daarmee komt Bokma ook bij het achterliggende thema van het toneelstuk De Verleiders, dat gebaseerd is op de bestseller van FD-journalisten Gerben van der Marel en Vasco van der Boom, De Vastgoedfraude. 'Wij veroordelen vastgoedmannen zoals Vijsma niet', aldus Bokma. 'Wij weten wat ze zeiden en dat laten we zien. Wij leggen het publiek de vraag voor: wat zou u doen? Wat vindt u ervan? Laat u u verleiden? Het is aan de mensen om te oordelen.'


Wat Vijsma voor Bokma vooral bijzonder maakt, is zijn opvatting over vrijheid. 'Aan de ene kant zegt hij overal maling aan te hebben, zijn gevangenisstraf niet te vrezen. Dat hij op geen enkele manier van zijn vrijheid kan worden beroofd. Maar aan de andere kant zorgde hij ervoor dat hij een heel grote werd in die wereld - en dat word je echt niet zomaar. Hij zorgde dat het met de centjes allemaal goed geregeld was. Ik geloof hem dus niet helemaal, met zijn idee van vrijheid. Natuurlijk is hij bang voor de gevangenisstraf die hem boven het hoofd hangt en denkt hij: 'Godverdegodver, daar heb ik helemaal geen zin in'.'


DE RECHTSZAAK

MEDEVERDACHTEN VEROORDEELD

Op 4 oktober begint in Haarlem het proces tegen Nico Vijsma. In januari werden elf medeverdachten en voormalige zakenpartners van Vijsma veroordeeld voor hun aandeel in de vastgoedfraude. De hoogste straffen kregen oud-Bouwfonds directeur Jan van V. en Will F., oud-directeur van het Philips Pensioenfonds. Beiden werden veroordeeld tot 4 jaar onvoorwaardelijk, waartegen zij beroep hebben aangetekend.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden