Voor alle leeftijden

Sinds Harry Potter is het heel normaal dat kinderboeken ook door volwassenen worden gelezen. Dat heeft een nieuw genre met zich meegebracht: de cross-over fictie....

Zaterdag 21 juni wordt een nieuwe mijlpaal in de geschiedenis van het kinderboek. Het is de verschijningsdatum van Harry Potter and the Order of the Phoenix. Wereldwijd zullen boekhandels worden belaagd op een wijze die aan de kaartverkoop van uitzonderlijke popconcerten doet denken. Fanatiekelingen zullen zich nachten tevoren in slaapzakken bij de ingang nestelen, en menige boekhandel zal vanaf 0.00 uur zaterdagmorgen geopend zijn.

Al maandenlang is het in veel Nederlandse boekhandels mogelijk in te tekenen op 'HP5'. Vele duizenden boeken zijn zo al op voorhand verkocht aan liefhebbers die klaarblijkelijk als de dood zijn dat ze hun boek niet meteen op de verschijningsdatum in huis hebben. Voor een Engelstalige hardcover is dat in Nederland uitzonderlijk, en voor een Engelstalig kinderboek uniek, want Nederlandse kinderen lezen Nederlands, geen Engels. Vrijwel al die duizenden intekenexemplaren zijn dan ook bestemd voor volwassenen. Kinderen zullen tot het najaar moeten wachten, als uitgeverij De Harmonie de vertaling publiceert.

Niet alleen Nederlandse volwassenen laten zich gek maken door een kinderboek. Ook elders rekruteert Harry zijn lezers uit alle leeftijdcategorieën. De duidelijkste illustratie daarvan was een speciale volwasseneneditie die de Britse uitgeverij Bloomsbury een aantal jaren geleden van de boeken uitbracht. Met de films was het van hetzelfde laken een pak: de late voorstellingen werden bijna net zo druk bezocht als de kindermatinees.

Het niet aan leeftijdsgrenzen gebonden succes van Harry Potter is indicatief voor een algemeen verschijnsel, waarvan het voor een deel misschien ook de oorzaak is. De klassieke scheidslijn tussen kinderliteratuur en volwassenenliteratuur lijkt de laatste jaren aanzienlijk diffuser te zijn geworden. Kinderboeken worden niet alleen steeds vaker ook door volwassenen gelezen, er is ook een groeiende categorie boeken die zich bij uitstek lijkt te richten op beide lezersgroepen. Er is zelfs een breed geaccepteerde term voor: cross-over literatuur.

Lia Reedijk, van de Utrechtse Kinder- en Jeugdboekhandel, constateert dat ze de laatste jaren steeds meer twintigers over de vloer krijgt. 'Vroeger kwamen volwassenen hier toch vooral om boeken voor hun kinderen te kopen', aldus Reedijk. 'Als ze die kinderboeken ook zelf lazen, ging het meestal om mensen die in het onderwijs zaten. Maar vandaag de dag kopen mensen ongegeneerd kinder- of jeugdboeken voor zichzelf. Er komen veel jongvolwassenen in de winkel, zoals studenten, die helemaal geen kinderen hebben. Zij kopen bijvoorbeeld de boeken van Philip Pullman.'

Met Pullman noemt Reedijk een van de auteurs wier boeken zich lijken te onttrekken aan de traditionele onderverdeling in volwassenen- en kinderboeken, en waarvoor de term cross-over literatuur of cross-over fictie wordt gebruikt. Vooral in het Engelse taalgebied staat dit genre volop in de belangstelling. Het zijn boeken waarin ingrediënten uit het fantasy-genre en de klassieke strijd tussen goed en kwaad worden gecombineerd met mythologische elementen en een plot die qua complexiteit niet in een roman voor volwassenen zou misstaan. Niet toevallig is het bovenstaande ook een adequate omschrijving van de Harry Potter-boeken. J.K. Rowling kan worden beschouwd als de grote wegbereider van de huidige populariteit van het cross-over genre. Volgens analisten van het Britse Book Marketing werd in 2001 bijna 50 procent van wat zij omschreven als 'het Potter-genre' gekocht door volwassenen, tegen 29 procent in 1999.

De complexiteit van een cross-over boek is blijkbaar geen belemmering om het te lezen. Van een trilogie als His Dark Materials (Het gouden kompas) van Philip Pullman, met zijn gecompliceerde plot en hoog gegrepen theologische thematiek, kun je je moeilijk voorstellen dat kinderen zich eraan wagen. Pullmans boeken zijn stilistisch knap, bij vlagen ijzingwekkend spannend en getuigen van een verbijsterende verbeeldingskracht. Maar hoeveel kinderen begrijpen de op Milton geïnspireerde bespiegelingen die de basis vormen van de trilogie? Sterker nog : hoeveel volwassenen snappen het?

Het is kennelijk geen probleem, en dat was het ook nooit bij Harry Potter. Het laatstverschenen Harry Potter-boek, De vuurbeker, had een uitgesproken ingewikkelde plot, bevatte enkele gruwelijke scènes en was 547 pagina's dik, maar dit weerhield veel dertienjarigen er niet van het in één weekend uit te lezen en vervolgens weer van voren af aan te beginnen.

Andere succesvolle boeken die tot het cross-over genre worden gerekend, zijn Across the Nightingale Floor van Lian Hern, de Ellendige avonturen-reeks van Lemony Snicket, Coraline van Neil Gaiman, The Curious Incident of the Dog in the Night-Time van Mark Haddon en Abarat van Clive Barker. Ook auteurs die al een gedegen reputatie hadden met boeken voor volwassenen, richten zich nu op dit genre, zoals blijkt uit Isabel Allendes City of Beasts en Michael Chabons Wonderland.

In een interview, te lezen op www.boekenwereld.nl (de site van uitgeefgroep Veen, Bosch & Keuning), vertelt Neil Gaiman dat hij al in 1990 aan Coraline was begonnen, maar algauw van zijn uitgever te horen kreeg dat het boek niet publicabel was. 'Men kon simpelweg niet uit de voeten met een boek dat bedoeld was voor zowel volwassenen als kinderen. Tegen de tijd dat mijn boek af was, was het literaire landschap dankzij Harry Potter totaal veranderd. (. . .) Het was achteraf heel aardig van mevrouw Rowling om in 2002 geen Harry Potter-boek uit te brengen. Daar heb ik aardig van kunnen profiteren.'

Rienk Tychon van Luitingh-Sijthoff, de Nederlandse uitgever van Neil Gaiman, bevestigt Gaimans verhaal. 'Gaiman stond bekend als auteur van fantasy voor volwassenen. Coraline is hij destijds voor zijn dochter gaan schrijven, maar er was toen geen markt voor.' Daarmee wil overigens niet gezegd zijn dat het fenomeen van boeken-voor-kinderen-én-volwassenen echt nieuw is. Kinderboeken die ook door volwassenen worden gelezen (Alice in Wonderland, De Narnia-kronieken, De wind in de wilgen) of volwassenenboeken die door kinderen worden omarmd (Gullivers reizen, Robinson Crusoe, Schateiland) zijn van alle tijden.

Tychon: 'Sijthoff, de voorganger van onze huidige uitgeverij, heeft jarenlang een seller gehad met Het oneindige verhaal van de Duitse auteur Michael Endon. Daar zijn in twintig jaar tijd honderdduizend exemplaren van verkocht, en zo zijn er meer voorbeelden van cross-over fictie avant la lettre. Maar dat waren betrekkelijke uitzonderingen.'

Het enorme succes van Rowling heeft de boekhandel en de uitgeverswereld ervan bewust gemaakt dat ze kunnen inspelen op een nieuwe trend. Boeken van Rowling en Pulman zijn zowel in een volwassenen- als in een kindereditie verkrijgbaar, en voor Coraline is nu wél een uitgever te vinden.

Afgelopen week verscheen ook in Nederland een cross-over boek in twee versies: Het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht van Mark Haddon. Contact brengt de volwasseneneditie op de markt, en Piramide, onderdeel van dezelfde uitgeefgroep, de kindereditie. Femke Geurts, redacteur van Piramide: 'Haddons agent stuurde het boek zowel naar uitgevers van volwassenenfictie als naar kinderboekenfondsen. Dat bracht ons op het idee om het boek in twee edities uit te brengen. In het buitenland gebeurt dat wel vaker, en het leek ons een aardig experiment om dat ook eens voor de Nederlandse markt te proberen.'

Voorlopig blijft de twee-versies-aanpak een uitzondering. De meeste in het Nederlands vertaalde cross-over boeken verschijnen óf bij een volwassenenimprint, of als kinderboek. Vaak is dat een logistieke kwestie. Wereldbibliotheek en Anthos, de vaste uitgevers van Isabel Allende en Michael Chabon, kunnen moeilijk voor één titel een aparte kinderboekenimprint beginnen.

Cross-over boeken zijn sexy. Dat is ook op de Frankfurter Buchmesse te merken. Een hype rondom een kinderboek doet zich vaker voor dan vroeger. In Groot-Brittannië zagen vorig jaar maar liefst vijf nieuwe imprints gericht op het uitgeven van cross-over fictie, het licht. Ook in Nederland betreden steeds meer partijen de markt van het kinderboek. Dat leidt soms tot fikse prijsopdrijvingen, een tot voor kort tamelijk zeldzaam verschijnsel in dit deel van de boekenbranche.

Zo kwam uitgeverij Vassallucci met gewilde titels waarvoor stevig moest worden betaald, zoals Artemis Fowl van Eoin Colfer en De tijd stopt niet voor muizen van Michael Hoeye. Prometheus sleepte onlangs de vertaalrechten binnen van de Lion Boy-trilogie van Zizou Corder, een 'schrijversteam' dat bestaat uit Louisa Young en haar tienjarige dochter Isabel Adomakoh Young. De boeken moeten nog uitkomen - in oktober verschijnt deel 1 in Engeland - maar hebben in uitgeverskring al veel stof doen opwaaien, zijn al vergeleken met de succesboeken van Rowling en Pulman, en worden mogelijk verfilmd door Dreamworks.

Hoe is de populariteit van cross-over fictie te verklaren? Is het voer voor cultuurpessimisten? In het Engelse taalgebied is de term kidult bedacht; die staat voor volwassenen met een actieve belangstelling voor de producten van de jeugdcultuur. Is de maatschappij aan het infantiliseren? Anton Korteweg, directeur van het Nederlands Letterkundig Museum en het Kinderboekenmuseum: 'Het lezen van complexe romans wordt door veel mensen als moeilijk ervaren. In zo'n geval bieden kinderboeken uitkomst. Ik ken ook mensen die alleen naar het Jeugdjournaal kijken. Daar komt niet te veel ellende in voor. Zo kun je een rooskleurig wereldbeeld overeind houden.'

Bärbel Dorweiler van Querido, die met De gevleugelde kat van Isabel Hoving het succesvolste Nederlandse cross-over boek in huis heeft ('beter dan Harry Potter', schreef de Volkskrant), denkt ook dat de populariteit van het genre voor een deel te maken heeft met een vlucht uit de 'literatuur met een grote L'. Daarnaast verklaart zij de populariteit van cross-over fictie uit het verlangen om terug te keren naar de leesbeleving uit je eigen jeugd. 'Neem de Harry Potter-boeken: drie vrienden door dik en dun, die zich de niet-begrijpende leraren van het lijf houden en ten strijde trekken tegen het kwaad.'

Rienk Tychon van Luitingh-Sijthoff vindt nostalgie en de behoefte aan escapisme als verklaring ontoereikend. 'Volwassenen hebben ook behoefte aan dromen, aan de mogelijkheid tot transformatie, aan verbeelding', zegt Tychon. 'Het is een pendant van de zoektocht naar spiritualiteit, die je momenteel bij veel volwassenen ziet.'

De populariteit van cross-over fictie in Nederland brengt een omslag met zich mee in de kinderboekencultuur hier te lande. Nog maar tien jaar geleden leek er een ongeschreven wet te bestaan die de auteurs van het Nederlandse kinderboek dicteerde dat het opvoedkundige, culturele, sociaal-maatschappelijke of emancipatorische dimensies moest hebben. De verhalen waren realistisch van aard. Veel boeken uit het Engelse taalgebied, waarin fantasy een veel grotere rol speelde, bleven onvertaald. Er was blijkbaar geen echte belangstelling voor. Nederlandse auteurs die fantasierijke elementen in hun werk toelieten, zoals Paul Biegel en Tonke Dragt, vormden een betrekkelijke uitzondering. Die situatie is inmiddels duidelijk veranderd.

Vermoedelijk is de populariteit van cross-over fictie onderdeel van een veel breder verschijnsel, namelijk de vervaging van de traditionele scheidslijnen tussen high en low culture. In de literatuur is al enkele jaren een opwaardering van zogeheten genre-fictie gaande. Daarvan heeft bijvoorbeeld de thriller geprofiteerd: dat genre is nu in literaire kring geaccepteerd. Illustratief is ook dat de jury van de invloedrijke Booker Prize vorig jaar de oorlog verklaarde aan het pretentieuze, 'op het winnen van literaire prijzen geschreven' literaire boek en pleitte voor meer genre-fictie.

En over tekenen des tijds gesproken: wat te denken van de wijdverbreide herwaardering van The Lord of the Rings? Een compleet nieuwe generatie lijkt erdoor te zijn begeesterd en stroomt massaal naar de bioscoopzaal, de boekhandel en Nieuw-Zeeland om zich eraan over te geven. Terwijl Tolkien toch zeker twintig jaar not done was en werd beschouwd als behorend tot het treurig stemmende domein van verstokte hippies en wereldvreemde New Age-typjes.

Hoewel de populariteit van cross-over literatuur een emancipatorisch effect heeft op het kinderboek, blijft Anton Korteweg van het Letterkundig Museum een duidelijk onderscheid maken tussen beide genres. 'Ik beschouw literatuur voor volwassenen en kinderen niet als gelijkwaardig, alle discussie daarover ten spijt. In jeugdliteratuur komt ''de ruimte van het volledige leven'', om met Lucebert te spreken, nu eenmaal niet helemaal aan de orde. Dan kan ook niet: kinderen hebben minder kennis en levenservaring. Een kinderboek is, in laatste instantie, geruststellend. Ik kan me voorstellen dat het aanlokkelijk is je daardoor te laten meevoeren. Maar werkelijk literair belangwekkend is dat natuurlijk niet. Echte literatuur is verontrustend.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden