Weblog

Voor Afrikaanse schrijvers moet je in het Westen zijn

Bestaat er rivaliteit tussen Afrikaanse schrijvers die in de VS of Europa wonen (succes!) en die in Afrika zijn gebleven (onopgemerkt)?

De Somalische dichteres Warsan Shire was een van de sterren van het literaire festival Africa Writes in Londen..Beeld Sarinah Leah / RAS

Wonen er nog wel Afrikaanse schrijvers in Afrika? Het is al 'afropolitanism' wat de klok slaat: die term verzonnen door schrijfster Taiye Selasi voor de rondzwervende literatoren van tegenwoordig.

Die ontheemdheid was het belangrijkste gesprekonderwerp op het festival Africa Writes in juli in Londen, georganiseerd door de Royal African Society en gehouden in de British Library.

Afrikaanse schrijvers uit Afrika zijn een uitzondering. De Amerikaanse universiteiten beconcurreren elkaar met leuke beurzen voor leuke Afrikaanse writers in residence. Gevestigde schrijvers zijn veelal uitgeweken, jonge schrijvers zoeken hun geluk en inspiratie in de VS of Europa.

Drie van de vijf genomineerden voor de Caine Prize voor literaire debutanten uit Afrika wonen in het Westen, en na de nominatie zal het met de andere twee ook wel niet lang meer duren.

Afropean
'Ik noem mezelf vaak een Afropean', zegt Nana Becky Ayebia, die een eigen uitgeverij in Afrikaanse literatuur bestiert in de buurt van Oxford - van 1990 tot 2002 was ze de grote vrouw achter de roemruchte African Writers Series van Heinnemann Educational Books. Ze werd al als meisje van 16 naar een kostschool in Engeland gestuurd, maar gaat toch elk jaar een paar weken terug naar haar geboorteland Ghana, waar ze een traditionele positie heeft van een van de vele koningen en koninginnen.

De belangrijkste afzetmarkt voor Ayebia Publishers is Amerika, zegt ze, niet Afrika. Dankzij al die universiteiten met hun cursussen zwarte studies en Afrikaanse literatuur. In Afrika moet zij het hebben van de verplichte leeslijsten op scholen - ook een vaste inkomstenbron voor uitgevers en schrijvers, maar een stuk kleiner dat die in de VS.

Het pendelen tussen twee werelden is een wezenskenmerk van de Afrikaanse literatuur geworden.


Zoë Wicomb en Leeto ThaleBeeld Fadil Elobeid / RAS

Het is een grondthema in de nieuwste romans van internationaal doorgebroken auteurs als Teju Cole (Open City, Open Stad), Taye Selasi (Ghana Must Go, Ghana ga weg) en Chimamanda Ngozi Adichie (Americanah). En de nieuw roman van Aminatta Forna, die eerder aangrijpende romans schreef over haar moederland Sierra Leone, speelt zich af in Kroatië: de komst van een Brits gezin rakelt het verzwegen recente verleden van geweld en wreedheid op - zonder dat er een Afrikaan aan te pas komt.

Niet meer over Afrika
Zoë Wicomb, een veterane onder de literatoren, juicht het toe tijdens een debat op het festival: 'De jonge Nigeriaanse schrijfster Helen Oyeyemi schreef na haar debuut helemaal niet meer over Afrika. Oyeyemi heeft zich weten los te maken van dat label Afrikaanse schrijfster, heel goed!'

Wicomb is een Zuid-Afrikaanse die in Schotland woont en aan een universiteit doceert en die volgens eigen zeggen vooral in de VS wordt gelezen: 'Het was veel te lang 'Africa writes back'. Wij gingen de misvattingen over Afrika in de westerse literatuur rechtzetten. Nee, nee, nee daar moeten we vanaf! We slaan nu een eigen weg in. Los van al die oude kwesties.'

Het debat tussen de vijf genomineerden voor de Caine Prize gaat ook weldra over de diaspora versus de Afrikanen thuis in Afrika. De Nigeriaan uit Washington Tope Folarin (die later de winnaar zal blijken) verwoordt het zo: 'We moeten onze ouders laten beseffen dat we Amerikanen zijn en we moeten onze kinderen laten voelen dat ze Nigerianen zijn.'

Chinelo Okparanta schreef over een meisje dat opgroeit in Nigeria en haar ontluikende lesbische erotiek. 'Ik besef wel dat ik het wonend in de VS makkelijker kan doen en dat het in Nigeria lastiger ligt. Maar ik ga er nog vaak heen en mijn familie woont daar. Ik kan daar bij het schrijven geen rekening mee houden. Waarom wordt homoseksuele liefde in Afrika als iets slechts en westers gezien?'

Rivaliteit onderling?
Iemand uit het publiek, een Afrikaanse student in Londen, vraagt of er rivaliteit bestaat tussen de schrijvers in Afrika en in wat de diaspora wordt genoemd. Doen die in Amerika en Europa het niet veel beter met hun herkenbare migratieverhalen dan de schrijvers thuis in Afrika, die hun boeken aan de straatstenen niet kwijt kunnen en buitenlandse lezers niet kunnen bereiken?

Hij vindt gehoor bij Elnathan John, die nog in Nigeria woont en sarcasme tot zijn stijlfiguur heeft gemaakt. 'Ik zou echt het liefst schrijven over dikke vette Nigerianen op waterbedden, maar ja mijn ervaringen zijn anders. Als je 17 bent en je moet jezelf binnensluiten omdat er een menigte moordenaars door de straten trekt en als kleine kinderen een blinddoek voorgebonden krijgen door hun ouders om al dat bloed en die ellende op straat niet te zien, dan geloof je het wel met dat 'opkomende Afrika': Hallelujah.'


Leeto Thale, Nii Parkes, Warsan Shire, Nick Makoha en Bernadine Evaristo.Beeld Uta Steinwehr / RAS

De Zuid-Afrikaanse dichter Leeto Thale heeft het juist als een bevrijding ervaren dat hij tien jaar geleden naar Londen kwam. 'Als een spoken word artist verwacht het publiek van je dat je je uitspreekt tegen de onderdrukking en misstanden. Ik verzette me altijd tegen iets in mij als ik teksten schreef: de politieke zaken waren té belangrijk om te kunnen schrijven over de máán!'

Dat deed hij pas toen hij eenmaal in Londen was, los van al dat Zuid-Afrikaanse engagement. 'Het voelde als een bevrijding.' Hij geeft een prachtige, ritmische voordracht, zwalkend over het podium, met een liefdesgedicht.

De vier dichters die optreden op de poëzieavond van Africa Writes wonen allen al een half of een heel leven in Groot-Brittannië.

De Ugandese dichter Nick Makoha: 'Ik ben er trots op een Afrikaan te zijn, maar het heeft even geduurd voor ik die trots kon laten zien. Het kwam door iemand in het publiek die me zei: 'Je schrijft als een balling.' Dat leek me onzin; ik moest mijn eigen bundel lezen om te beseffen: 'Jee, ik schrijf als een balling!'

De Ghanese dichter, essayist en poëzie-uitgever Nii Ayikwei Parkes, die zijn schrijfcarrière begon 'als schrijver van liefdesbrieven voor anderen op de markt' zegt over zijn gedichten in het Engels: 'Ik schrijf in een taal waarin ik niet ben geslagen. Mijn rusteloosheid met het Engels is behoorlijk psychisch.'

De ster van de avond is de jonge Somalische dichteres en voordrachtskunstenares Warsan Shire. Haar eigenzinnige epos over haar gedol met mannen wekt beroering en hilariteit in de zaal van de bibliotheek vol Afrikaanse Britten of Britse Afrikanen.

Van Somalië zelf weet ze zich weinig te herinneren, ze trok als klein kind met haar ouders via Kenia naar Londen. Voelt ze zich dus Brits, vraagt panelleidster Bernadine Evaristo. Shire: 'Ik heb een paspoort. Maar nee. Ik voel me een vluchteling en een immigrant. Zo ben ik opgevoed.'

Ze zegt: 'Ik ben mijn hele leven al weg. Ik ondervraag familieleden over hoe het was en wat er is gebeurd. Zo houd ik mijn identiteit vast. Iedere keer als ik iets schrijf, keer ik terug naar huis.'

Warsan Shire krijgt een poëzieprijsBeeld Uta Steinwehr / RAS
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden