Vonnis Mladic voltooit juridische revolutie die Joegoslaviëtribunaal is

Oud-legerleider Ratko Mladic hoort woensdag of hij levenslang krijgt voor 'Srebrenica'. Met de uitspraak zit het werk van het Joegoslaviëtribunaal er bijna op, na 24 jaar. Criminoloog Frederiek de Vlaming volgde de processen jarenlang en blikt terug en vooruit - naar een Syriëtribunaal?

Ratko Mladic tijdens zijn eerste voorgeleiding voor het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag in 2011. Beeld anp

De man die in 1995 Srebrenica onder de voet liep, was vol bravoure. Complimenten uitdelen aan zijn militairen, het glas heffen met Dutchbat-commandant Thom Karremans - het zijn beelden die velen in het geheugen gegrift staan. Maar in de rechtszaal waar Ratko Mladic vandaag hoort welke straf hem wordt opgelegd wegens de moord op meer dan zevenduizend moslimmannen-en jongens, gedroeg de voormalige Bosnisch-Servische legerleider zich 'als een puber, een recalcitrante jongen', zegt criminoloog Frederiek de Vlaming.

Ze sloeg hem vaak gade bij het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag. 'Nu eens was hij agressief, waarop de rechter hem tot de orde riep. Dan weer was hij ongeïnteresseerd, onoplettend. Een van zijn advocaten heeft me verteld dat hij geestelijk niet in orde is. Daar leek het inderdaad op. Er zat een wat zielige figuur.'

Levenslang luidt de eis van de aanklagers tegen Mladic. Boven aan een lange lijst van wandaden prijkt genocide, 'de moeder aller misdaden' zoals juristen wel zeggen. In 2004 bestempelde het tribunaal de moordpartij in Srebrenica als genocide. Nederlandse VN-militairen die de moslimenclave moesten beschermen, hadden de slachting door de mannen van Mladic, in juli 1995, niet kunnen voorkomen.

De nu 74-jarige Mladic was voortvluchtig toen 'Srebrenica' het predikaat genocide kreeg. In 1996 had het nog prille tribunaal een arrestatiebevel tegen hem uitgevaardigd, pas in 2011 kon hij door de Servische politie opgepakt worden. 'Ik ben degene die jullie zoeken', zou de oude man-met-pet gezegd hebben toen agenten de dorpswoning van een familielid binnen kwamen. Dankzij machtige vertrouwelingen had Mladic zich meer dan vijftien jaar verborgen kunnen houden.

Een jaar nadat hij in Den Haag was aangekomen, begon onder leiding van de Nederlandse rechter Alphons Orie het proces dat meer dan vijfhonderd zittingsdagen in beslag nam, en waarbij honderden getuigen - onder wie nabestaanden en slachtoffers van grof geweld - aan de tand werden gevoeld.

Frederiek de Vlaming, specialist internationaal strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam, volgde met enige regelmaat het proces met groepjes studenten, op een vrijwel lege publieke tribune. 'Mladic zwaaide naar mijn vrouwelijke studenten, dat shockeerde hen.'

Vanwaar de geringe belangstelling voor de rechtszaak tegen de man die aansprakelijk wordt gesteld voor de grootste massamoord sinds de Tweede Wereldoorlog?

'De zaak duurt lang en het ging vaak over de kleinste technische details. Niemand houdt het vol om er lang bij te zijn. De verdachte zwijgt, een batterij advocaten voert het woord. Bij de oprichting van het VN-tribunaal kreeg de internationale gemeenschap door de Amerikanen het Angelsaksische rechtssysteem door de strot geduwd. Alles moet gezegd en getoond worden in de rechtszaal. Een zaak wordt gedragen door de verklaringen van getuigen.

'Het is radicaal anders dan in het Nederlandse strafrechtssysteem. Kijk naar de recente zaak tegen de Nederlandse Ethiopiër die verdacht wordt van oorlogsmisdaden in zijn vaderland, veertig jaar geleden. De rechter beschikt over een enorm dossier. In een paar weken komt iedereen aan het woord. Er is veel communicatie tussen de rechter, de verdachte, en de slachtoffers. Ook het vonnis is slechts een kwestie van weken.

'In het Joegoslaviëtribunaal worden getuigen onderworpen aan een verhoor door zowel de aanklagers als de advocaten van de verdachte. Getuigen, vaak slachtoffers, kunnen niet altijd hun eigen verhaal kwijt. Ze moeten meegaan in het perspectief van hun ondervragers. Toch zijn ze, volgens onderzoek, over het algemeen tevreden. Ze konden de daders in de ogen kijken, en er werd naar hen geluisterd. Ze hebben een stem gekregen, zoals het tribunaal het zelf noemt.'

Het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag. Beeld afp

Het tribunaal pronkt nogal met eigen veren. Genoegdoening voor slachtoffers is slechts een van de verdiensten die het noemt.

'Vooropgesteld, niemand had hoge verwachtingen toen het tribunaal werd opgericht, in 1993, terwijl de Balkan-oorlogen nog woedden. 'Een doekje voor het bloeden', werd gezegd. Het is heel anders gelopen. Tegen mijn studenten zeg ik: er heeft een juridische revolutie plaatsgevonden. Wie had gedacht dat de Servische president Slobodan Milosevic, die een vredesakkoord sloot met de Amerikaanse president Bill Clinton en andere wereldleiders, voor het tribunaal zou verschijnen?

'Het is ontzettend jammer dat Milosevic overleed voordat er een vonnis kon worden geveld. Toen hij stierf in een cel in Scheveningen was er veel kritiek op de traagheid van het proces. Maar er was wel een precedent geschapen: (oud-)staatshoofden die voor internationale rechters verschijnen. Het Joegoslaviëtribunaal is een voorbeeld en een stimulans geweest voor andere vormen van tijdelijke tribunalen - voor Rwanda, Sierra Leone, Cambodja - en ook voor het permanente Internationale Strafhof (ICC) in Den Haag. Het is een waardige opvolger gebleken van de tribunalen in Neurenberg en Tokio na de Tweede Wereldoorlog.'

Welke verdiensten heeft het tribunaal nog meer gehad?

'Het heeft een enorme bijdrage geleverd aan de opbouw van rechtsstaten op de Balkan. Duizenden juristen uit de regio zijn naar Den Haag gekomen om kennis op te doen. Dat was een succes, want langzamerhand kwamen er in Bosnië, Servië en Kroatië nationale rechtbanken die zich buigen over oorlogsmisdaden. Alleen al in Bosnië worden er honderden rechtszaken gevoerd.

'De samenwerking tussen het Joegoslaviëtribunaal en de Balkanstaten was niet vanzelfsprekend. Integendeel. Er heerste grote onvrede over het tribunaal in de regio. Stond een Serviër terecht, dan was het voor Serviërs een verachtelijk instituut. Kroaten waren woedend toen een van hun 'oorlogshelden', generaal Ante Govina, moest verschijnen. Het tribunaal kon het eigenlijk nooit goed doen. Maar uiteindelijk is het er wel in geslaagd kennis over te dragen waarmee nationale rechtbanken nu hun voordeel doen. Het werk van het tribunaal, een tijdelijk instituut , wordt dus zo voortgezet. Er lopen nog een paar zaken in Den Haag, dan is het voorbij.'

Tekst gaat verder onder de grafiek.

U volgt het tribunaal sinds 2000, u heeft er een proefschrift aan gewijd. Welke tekortkomingen ziet u?

Fel: 'Een absoluut dieptepunt was de vrijspraak van Vojislav Seselj, een ultranationalistische Servische politicus die met gewapende milities huishield onder niet-Serviërs. Een vreemd vonnis. Hij was aangeklaagd wegens misdaden tegen de menselijkheid en schending van het oorlogsrecht. De aanklagers hadden een celstraf van 28 jaar geëist, maar een meerderheid van de rechters achtte hem niet schuldig. Het vonnis spreekt over een conflict waarin alle partijen zich bewapend hadden, waarmee men bedoelde dat geweld tegen burgers legitiem was.

'Bizar, temeer omdat in dezelfde maand, maart 2016, de Bosnisch-Servische leider Radovan Karadzic veroordeeld werd voor zijn aandeel in de oorlog. In dat vonnis, van een andere strafkamer binnen het tribunaal, heette het conflict 'een georganiseerde en systematische aanval op de burgerbevolking'. Een terechte typering. Karadzic kreeg veertig jaar cel. Hij ging in hoger beroep, dat is een van de nog lopende zaken.

'Gelukkig ging ook de aanklager in de zaak-Seselj in beroep. Haast is wel geboden, want de man is ernstig ziek. Als hij voortijdig overlijdt, blijft de vrijspraak overeind. Dat zou een ernstige smet op het blazoen van het tribunaal zijn.'

In 2013 lekte uit dat rechters onderling verdeeld waren over de vraag: zijn superieuren verantwoordelijk voor misdaden van ondergeschikten?

'Ja, plotseling was er een omslag in de jurisprudentie. Zo werd dat jaar een Servische topmilitair in hoger beroep vrijgesproken omdat hij 'niet de bedoeling' had om zijn troepen misdaden te laten plegen. De chef van de Servische geheime dienst werd niet verantwoordelijk gehouden voor moordpartijen door leden van de dienst. De verantwoordelijkheid van superieuren voor de daden van hun manschappen werd daarmee veel strikter geïnterpreteerd dan voorheen. Er is veel gespeculeerd over de achtergrond van die uitspraken. Het verhaal ging dat vooral de Amerikanen het tribunaal hadden beïnvloed. Dat zou te maken hebben met hun steun voor de gewapende oppositie in de Syrische burgeroorlog. Als die oppositie foute dingen doet, zouden de VS ooit ter verantwoording kunnen worden geroepen. Het verhaal is nooit opgehelderd.'

Frederiek de Vlaming is directeur van de Nuhanovic Foundation, genoemd naar de familie van de Dutchbat-tolk wiens vader en broer in Srebrenica zijn vermoord. De organisatie helpt onder meer bij de documentatie van oorlogsmisdaden in Syrië, met het oog op eventuele vervolging.

'Na de komst van grote aantallen Syrische vluchtelingen naar Nederland in 2015 en 2016 hebben we contact gezocht met advocaten en andere juristen onder hen. Met een groep van dertig ben ik naar het Joegoslaviëtribunaal gegaan. Ze willen graag een Syriëtribunaal, maar zijn ook zeer sceptisch. Hoe kan de internationale gemeenschap rechtspreken nadat de Syriërs door de hele wereld aan hun lot zijn overgelaten? Hoe komen aanklagers aan betrouwbare informatie uit een land waar de waarheid gesneuveld is op het slagveld? Hoe groot is de kans dat president Assad verantwoording zal moeten afleggen voor internationale rechters?'

Het Joegoslavië-tribaal kwam er dankzij de VN-Veiligheidsraad. Rusland, dat daarin een vetorecht heeft, zal nooit toestaan dat bondgenoot Assad voor een rechter verschijnt.

'Voor Syriërs is een tribunaal een toekomstdroom, voor de inwoners van voormalig Joegoslavië bijna verleden tijd. Die hadden niet verwacht dat politieke en militaire leiders ooit veroordeeld zouden worden. Toch is het gebeurd. Syriërs zien het ook somber in. Maar misschien valt er een gat in de wolken, waardoor mogelijk wordt wat nu nog onmogelijk lijkt.'


De belangrijkste zaken van het Joegoslaviëtribunaal

Dusko Tadic

De Bosnische Serviër Dusko Tadic was in juli 1997 de eerste verdachte die werd veroordeeld door het in 1993 opgerichte Joegoslavië-tribunaal. Het vonnis luidde: 20 jaar celstraf wegens schendingen van het oorlogsrecht en misdaden tegen de menselijkheid, waaronder moorden. In hoger beroep werd het vonnis bevestigd. In 2008 kwam hij vervroegd vrij, nadat hij meer dan de helft van zijn straf had uitgezeten.

Dusko Tadic.

Slobodan Milosevic

Met het overlijden van Slobodan Milosevic in de gevangenis van het tribunaal in Scheveningen eindigde in maart 2006 abrupt de zaak tegen de voormalige president van Joegoslavië en Servië. Hij was aangeklaagd wegens genocide en een lange reeks andere misdaden, onder meer begaan tijdens de Kosovo-oorlog van 1999. De Servische autoriteiten hadden hem in april 2001 gearresteerd. Het proces begon in juli dat jaar.

Ante Govina

De Kroatische generaal Ante Govina werd in november 2012 in hoger beroep vrijgesproken. In april 2011, zes jaar na zijn arrestatie in Spanje, was hij veroordeeld tot 24 jaar cel wegens misdaden tegen de menselijkheid en schendingen van het oorlogsrecht. Hij leidde in 1995 de Operatie Storm, bedoeld om de Kroatische regio Krajina te zuiveren van Serviërs. In hoger beroep oordeelde het tribunaal dat zijn optreden geen gevangenisstraf rechtvaardigde.

Ante Govina. Beeld getty

Radovan Karadzic

De genocide in Srebrenica is het zwaarste delict waarvoor de Bosnisch-Servische leider Radovan Karadzic in maart 2016 veroordeeld werd tot 40 jaar celstraf. De psychiater die politicus en legerleider werd was ook verantwoordelijk voor hevige beschietingen van Sarajevo en gijzeling van VN-militairen. Onder een valse identiteit wist hij meer dan een decennium voortvluchtig te blijven. In juli 2008 werd hij door Servië overgeleverd aan het tribunaal. Hij tekende beroep aan tegen het vonnis.

Ratko Mladic

De zwaarst mogelijke straf, levenslang, hangt Ratko Mladic boven het hoofd. Net als Karadzic werd de Bosnisch-Servische generaal al in 1995, het jaar van de genocide in Srebrenica, aangeklaagd. Vandaag hoort hij het vonnis in het proces dat begon in mei 2012. Alle misdaden waarover het tribunaal kan oordelen (genocide, misdaden tegen de menselijkheid, schendingen van het oorlogsrecht) zijn hem ten laste gelegd.


Dit schreven wij eerder over Sebrenica en Mladic

Na 24 jaar Joegoslaviëtribunaal vertellen drie tolken hun verhaal

Eind dit jaar sluit het Joegoslaviëtribunaal. 24 jaar jaar van processen, in drie talen tegelijk, vertaald door tolken van wie velen zelf de oorlog op de Balkan ontvluchtten. Drie van hen vertellen. (+)

Aanklagers Joegoslavië-Tribunaal eisen levenslang tegen Ratko Mladic

Mladic komt wat de aanklagers van het Joegoslaviëtribunaal betreft nooit meer vrij. Tegen 'de slager van de Balkan', zoals zijn bijnaam luidt, eisten zij een levenslange gevangenisstraf wegens genocide, oorlogsmisdrijven en misdaden tegen de menselijkheid.

'Het was kwaadaardig om ons op missie te sturen'

Voor het eerst deed oud-majoor Rob Franken zijn verhaal over de val van Srebrenica. Na 21 jaar loyaal te zijn geweest aan het 'amateurisme' van Den Haag, koos hij voor 'zijn mannen', die bezig zijn met een claim tegen de staat. 'Het was bijna misdadig om ons op missie te sturen.' (+)

'We wisten allemaal waar Mladic toe in staat was'

Er is van alles gedaan om het grote falen rond Srebrenica te verdoezelen', aldus Frank Westerman, schrijver van het boek 'De slag om Srebrenica'. (+)

'Ik begon te huilen, ik kon niet ophouden'

Voor velen in de omgeving van Srebrenica is de val van de door Nederlanders bewaakte enclave in juli 1995 nog dagelijkse realiteit. Gesprekken met vier nabestaanden. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden