Vonnis Mladic verdeelt Bosniërs: eindelijk gerechtigheid of wéér de Serven die de schuld krijgen?

Het recht dat zegeviert, of wéér een Serviër die onterecht de schuld van de Balkanoorlog krijgt? De Bosnische steden Sarajevo en Pale liggen slechts 15 kilometer van elkaar vandaan, maar een groter verschil in meningen is niet denkbaar als de inwoners het over de veroordeling van Ratko Mladic hebben. 'Op deze manier kunnen we nooit meer één land zijn.'

Ramiz Holjan met een foto van zoon Admir, omgekomen bij de beschietingen in Sarajevo in 1992. Beeld Nicola Zolin

Sarajevo

'Levenslang', klinkt het uit een kleine flatscreentelevisie in de linkerhoek van een zaaltje het centrum van Sarajevo. Of eigenlijk klinkt het 'doživotna robija', want de uitzending vanuit Den Haag wordt live vertaald op de Bosnische tv. De tien mannen en vrouwen in het zaaltje ogen afgepeigerd. Op de tafel voor hen liggen knikkers, knuffelbeertjes, zakdoekjes en foto's van hun overleden kinderen. Niemand doet enige moeite zijn of haar tranen te bedwingen - noch de vrouwen die hun hoofd trots richting de tv gericht houden, noch de brede mannen met borstelige wenkbrauwen en eelt op hun handen.

'Het onrecht kwam vijfentwintig jaar geleden heel snel. Gerechtigheid is veel trager, maar zegeviert vandaag dan toch', zegt Bahra Hodžic. Zij verloor haar zoon, haar man, haar moeder en haar huis door toedoen van de schreeuwende man op tv. 'Nu ik weet dat hij levenslang heeft gekregen, kan ik eindelijk proberen berusting te zoeken.'

De 'hij' waarover Hodžic het heeft, is Ratko Mladic, de 75-jarige oud-generaal van de Bosnisch-Servische troepen die zojuist schuldig is bevonden aan genocide, schending van het oorlogsrecht en misdaden tegen de menselijkheid. Het is een van de belangrijkste veroordelingen van een oorlogsmisdadiger sinds het Proces van Neurenberg. Mladic, bijgenaamd de 'slager van Srebrenica' en de 'beul van Bosnië', vormt voor veel nabestaanden de belichaming van de wreedheid van de Bosnische oorlog.

Een van die nabestaanden is Ramiz Holjan (65), een man die door verdriet is gesloopt sinds zijn zoon Admir op 16 december 1992, om iets na één uur 's middags, tijdens het buitenspelen in stukken werd gereten door een mortiergranaat. Admir was een van de twaalfduizend slachtoffers die omkwamen bij de 44 maanden durende belegering van de Bosnische hoofdstad Sarajevo - een van de misdaden waarvoor Mladic woensdag werd veroordeeld.

Bahra Hodžic met een foto van haar zoon. Beeld Nicola Zolin

Holjan houdt een foto van zijn zoon vast. 'Het was een prachtige winterdag die ik nooit meer zal vergeten, ook omdat ik mijzelf niet toesta hem te vergeten. Toen ik thuiskwam lag Admir - hij was toen dertien - op de bank met de kat. Ik weet nog dat hij trots vertelde dat hij goed had gegeten bij de buren. Daarna vroeg hij braaf - want zo deed hij dat altijd - papa, mag ik buitenspelen?. 'Ja', antwoordde ik.'

Kort daarna sloeg de mortier in en rende Holjan, net als de ouders van de vier speelkameraadjes van Admir, de straat op. 'We zagen een rivier van bloed. We bevonden ons letterlijk tussen de armen en benen van onze kinderen. Ik zag vrijwel meteen dat mijn zoon niet meer te redden was. Hij was doormidden. Hetzelfde gold voor twee andere jongens. Alleen Nijaz en Nihad leefden nog. We hebben toen met z'n allen geprobeerd hen te redden, alsof het onze eigen kinderen waren.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Nabestaanden klappen in Sarajevo bij het horen van het vonnis. Op tafel liggen foto's van omgekomen familieleden. Beeld Nicola Zolin

Vijfentwintig jaar na de mortier is Holjan vicevoorzitter van de oudervereniging van omgekomen kinderen van Sarajevo, met wiens leden hij ziet hoe de man die verantwoordelijk is voor hun verdriet vlak voor het vonnis schreeuwend uit de zaal wordt verwijderd. Het is typisch voor Mladic, die zich de afgelopen jaren meermaals onhandelbaar gedroeg in de rechtszaal; een Hof dat door hemzelf werd betiteld als het 'satanische Tribunaal'.

'Het is goed dat hij nu eindelijk is berecht', zegt Holjan. 'Ook al is hij een oude man en is er weinig straftijd meer over voor hem, dit is belangrijk. Als we willen dat de ellende stopt, moeten we niet met haat reageren op dit soort misdaden. Want haat zorgt voor wraak, wat weer zorgt voor nieuwe haat. We moeten het recht opzoeken. Alleen dat verzacht de pijn.'

Met het levenslang van Mladic komt bijna een einde aan het 24-jarige bestaan van het Joegoslaviëtribunaal, dat verspreid over ruim tachtigduizend zittingsdagen 161 personen uit de Balkan heeft berecht. 'Toch is het nog lang niet klaar', zegt Holjan. 'Er lopen nog zoveel misdadigers vrij rond in Bosnië. We komen ze bijna dagelijks tegen op straat. Denk alleen al aan de vele vermisten. Heel veel ouders weten nog steeds niet waar de lichamen van hun kinderen liggen, terwijl de mensen verantwoordelijk voor hun dood - en die dus weten waar die lichamen liggen - blijven zwijgen. Zo gaat het maar door. We hebben rechtsspraak voor iedereen nodig, anders zal dit land nooit helen.'

Tekst gaat verder onder de foto.


Dragovana Novakovic in Pale. Beeld Nicola Zolin

Pale

'Levenslang'. Dragovana Novakovic (52) schudt haar hoofd. Eigenlijk zegt ze 'doživotna robija', de woorden napratend die ze eerder vandaag op tv hoorde. 'Hoe kan het zo zijn dat juist Ratko Mladic, de leider die ons beschermde tegen een afslachting, nu levenslang krijgt? Hoe kan het zo zijn dat wij als Serven nu wereldwijd bekend staan als een volk van genocides, terwijl ook mijn eigen man vermoord is?'

Novakovic was 27 toen ze weduwe werd, en haar twee kinderen hun vader verloren. Petar Novakovic werd in 1992 gevangen genomen aan de frontlinie in Renovica, vertelt ze, vlak bij Pale. 'Pas zeven dagen later werd zijn lichaam teruggevonden. Ik heb er een video van. Je ziet dat zijn vingers eraf waren gesneden en zijn lichaam vol zat met steekwonden van bajonetten. En toch zijn hij en zijn leger verantwoordelijk voor een genocide terwijl de daders vrij rondlopen?'

Dat de nasleep van de Bosnische oorlog met de levenslange straf van Ratko Mladic nog verre van voorbij is, is op iedere straathoek in Pale voelbaar. Hoewel de stad op slechts 15 kilometer van Sarajevo ligt, is een groter verschil in meningen niet denkbaar. Hier staan geen standbeelden voor de slachtoffers van Srebrenica, zoals aan de andere kant van de heuvels. Hier staat een studentencomplex dat naar Radovan Karadžic werd vernoemd. En hier ontplofte een handgranaat bij de moskee op de dag dat Mladic werd uitgeleverd aan Den Haag.

Pale was tot 1998 de hoofdstad van de Republika Srpska - de Servische deelstaat binnen de grenzen van Bosnië. Dit is de plek waarvandaan de Bosnische Serviërs 25 jaar geleden hun aanvallen organiseerden en waar de naam Mladic tegenwoordig synoniem staat voor de beschermer van het Servische volk, in plaats van de oorlogsmisdadiger die hij volgens de rechter is.

Neem Dean Gazivoda (39). Hij was nog een tiener tijdens de oorlog, maar volgens hemzelf was hij toen al oud genoeg om feit van fictie te onderscheiden. 'Geloof niet alles wat je hoort in die rechtbank', zegt hij. 'Zonder Mladic waren wij allemaal afgeslacht. Ik, hij daar, zij', wijst hij om zich heen. 'Maar hij is tijdens de oorlog naar ons toegekomen om ons te redden. Hij is onze beschermengel.'

Tekst gaat verder onder foto.

Dean Gazivoda. Beeld Nicola Zolin

Mladic' apologeten, waaronder Gazivoda of Novakovic, of eigenlijk iedereen die je spreekt in Pale, volgen vandaag allemaal de redenering van de oud-generaal zelf: het internationale tribunaal in Den Haag is er slechts op uit de uit de Serven alle schuld te geven van de Balkanoorlog. Niets voor niets waren 94 van de in totaal 161 personen die in Den Haag werden veroordeeld Servisch.


Want hoe verklaar je anders de vrijspraak in hoger beroep van de oud-commandant van de Bosnische troepen in Srebrenica, Naser Oric? Volgens de Serven heeft hij zeker tweeduizend doden op zijn geweten, het tribunaal echter, sprak hem vrij.

'Oric is het perfecte voorbeeld', zegt Gazivoda. 'Hebben alle Serven die bij Srebrenica stierven zichzelf vermoord? Nee he? Maar waarom loopt Naser Oric dan vrij rond terwijl Mladic in een cel zit? Omdat het allemaal niet zo is gegaan als wordt verteld. Zo is het onmogelijk dat in Srebrenica achtduizend mannen zijn vermoord, want daar is de stad veel te klein voor. Ze hebben de lichamen in meerdere graven begraven - een linkerarm in het ene graf, de rechterarm in het andere graf - puur om ons zwart te maken.'

Die tweedeling in de Bosnische geschiedbeleving - 'er lopen nog veel misdadige Serven vrij rond in Bosnië' tegenover 'enkel de Serven krijgen de schuld van de oorlog' - is een van de belangrijkste redenen waarom de spanningen in het broze land zo langzamerhand een nieuw kookpunt bereiken.

'Ik garandeer, een onafhankelijk Srpska zal ons als een rijpe appel in de schoot vallen. Bosnië is onhoudbaar', zei Milorad Dodik, de president van het Servische deel van Bosnië, vorige week nog in een kranteninterview. De tweede president van Bosnië, de islamitische Bakir Izetbegovic, reageerde dat hij desnoods een oorlog begint om te voorkomen dat de Servische deelrepubliek zich afscheidt.

Weduwe Novakovic schudt nogmaals haar hoofd. 'Het land zal nooit één worden als de ene helft de andere helft de schuld blijft geven. Ik heb een huis vlak over de grens, maar daar wil ik na vandaag niet meer heen. Niet als wij worden beschreven als een volk van genocides terwijl zij ieder jaar mogen treuren bij hun graven in Srebrenica. Op deze manier kunnen we nooit meer één land zijn.'


Dit schreven we eerder over Mladic en het tribunaal

In beroep tegen levenslang
Het Joegoslavië-tribunaal heeft de Bosnisch-Servische legerleider Ratko Mladic woensdag veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. Mladic liet een uur na de uitspraak weten in hoger beroep te gaan tegen de uitspraak.

Vonnis Mladic voltooit juridische revolutie die Joegoslaviëtribunaal is
Met de uitspraak zit het werk van het Joegoslaviëtribunaal er bijna op, na 24 jaar. Criminoloog Frederiek de Vlaming volgde de processen jarenlang en blikt terug en vooruit - naar een Syriëtribunaal?

Na 24 jaar Joegoslaviëtribunaal vertellen drie tolken hun verhaal
Eind dit jaar sluit het Joegoslaviëtribunaal. 24 jaar jaar van processen, in drie talen tegelijk, vertaald door tolken van wie velen zelf de oorlog op de Balkan ontvluchtten. Drie van hen vertellen. (+)

'We wisten allemaal waar Mladic toe in staat was'
Er is van alles gedaan om het grote falen rond Srebrenica te verdoezelen', aldus Frank Westerman, schrijver van het boek 'De slag om Srebrenica'. (+)

'Ik begon te huilen, ik kon niet ophouden'
Voor velen in de omgeving van Srebrenica is de val van de door Nederlanders bewaakte enclave in juli 1995 nog dagelijkse realiteit. Gesprekken met vier nabestaanden. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden