Von der Dunk: 'Winststreven corrumpeert wetenschap'

Zowel het bedrog van Saif als van Stapel is het gevolg van een overmatig winststreven, waarbij de universiteit steeds meer als een bedrijf wordt opgevat. De wetenschappelijke vrijheid komt hierdoor onder druk te staan, stelt Thomas von der Dunk.

© THINKSTOCK

Wat hebben Kadhafi's oudste zoon Saif-al-Islam en de Tilburgse hoogleraar psychologie Diederik Stapel met elkaar gemeen? De tweede verzon op grote schaal gegevens om zijn zoveelste veel publiciteit belovende onderzoek rond te krijgen. Menig zogenaamd coauteur, die met blinde medeondertekening van Stapels stapels artikelen zijn eigen publicatielijstje hoopte op te leuken, valt nu eveneens door de mand.

Knip-en-plakwerk
De eerste verwierf aan de gerenommeerde London School of Economics een doctoraat in de democratisering, waarbij de desbetreffende dissertatie nu uit veel knip-en-plakwerk blijkt te bestaan. De directie was zo begerig om de eigen universiteitsfondsen met Libische miljoenen aan te vullen, dat het bij het verlenen van de door de gulle tyrannenfamilie begeerde doctorstitel de andere kant uitkeek.

In de toenmalige internationale constellatie viel dat met het oog op de oliebehoefte van BP zelfs in de categorie staatsbelang, en Tony Blair hielp zodoende persoonlijk Saif een handje op weg. Zowel het bedrog van Saif als van Stapel kan men natuurlijk alleen op conto schrijven van de zondaar zelf. Dat is een 'rechtse' benadering: als iemand ontspoort, ligt het puur aan diens zwakke vlees.

Maar die benadering is tegelijk intellectueel te makkelijk. Je kunt je namelijk ook afvragen, welke omstandigheden zulk gedrag mogelijk hebben gestimuleerd. Dat is een 'linkse' benadering. Daarmee hoeft niets afgedaan te worden aan persoonlijke verantwoordelijkheid, maar wordt, juist in de wetenschap van het zwakke vlees van sommige broeders, gekeken naar structurele factoren die dat zwakke vlees teveel ruimte geven.

En speciaal bij deze twee ontsporingen is dat het geval: zij zijn een gevolg van een overmatig winststreven, waarbij de universiteit als een bedrijf wordt opgevat, zodat productiecijfers centraal komen te staan. De universiteit is met veel andere maatschappelijke instituties als ziekenhuizen en rechtbanken (waar dan ook een soortgelijke sluipende corrumpering plaats vindt) in handen gevallen van een managerkaste die bij gebrek aan eigen inhoudelijke kennis kwaliteit als kwantiteit vertaalt.

Maatstaven
Waar zulke instituties vroeger geleid werden door de professionals zelf, komen de bestuurders nu veelal van buiten. En als je als bestuurder niet inhoudelijk kunt beoordelen of iets van 'topkwaliteit' is (het modewoord van dit moment), dan ga je dus andere maatstaven aanleggen. Productiecijfers en ranglijstjes - waar ook de even onwetende media dol op zijn - worden dan doorslaggevend. Het personeel wordt daar dus op afgerekend.

Publish or perish! Een wetenschapper heet dan goed als hij veel publiceert en veel wordt geciteerd. Of hij inhoudelijk iets toevoegt, dan wel zijn bevindingen omwille van een officieel opgelegd minimumquantum aan jaarlijks volgepende pagina's in heel veel kleine elkaar doublerende brokjes heeft geknipt, onttrekt zich dan aan de waarneming.

Hetzelfde geldt voor de beoordeling van de onderwijskwaliteit: slagingspercentages en cijferlijsten van studenten zijn doorslaggevend geworden. Deze perverse prikkel leidt dan al snel, als die studenten door luiheid, domheid of onwetendheid niet in voldoende aantallen voldoende snel willen slagen, tot een druk van het management om de normen te verlagen, want anders komt de output (en dus de input aan nieuwe studenten volgend jaar) in gevaar - zie het drama van InHolland.

En niet alleen de output en input staat dan op de tocht, maar daarmee ook het inkomen van de bestuurders zelf, dat via allerlei van het bedrijfsleven afgekeken bonusregelingen veelal aan zulke cijfers is gekoppeld. Over hoe meer docenten en leerlingen ik gebied, hoe meer ik straks op mijn bankrekening bijschrijven kan. Veel universiteitsbestuurders worden niet gedreven door wetenschappelijke idealen, maar door een streven naar geld en glamour. Zoals de voormalige Utrechtse collegevoorzitter Jan Veldhuis zich ooit eens ter legitimering van een poging tot persoonlijke inkomensverdubbeling liet ontvallen: in de kringen waarin wij verkeren geldt ons salaris als een lachertje.

Bestuurdersbonus
Dat waren dan duidelijk niet de kringen van zijn eigen professoren, laat staan hun zwaar onderbetaalde assistenten, die soms in mei ontslagen en dan in september weer aangenomen werden om pensioenpremie en vakantiegeld uit te sparen, zodat de universitaire bedrijfswinst waarop de eigen bestuurdersbonus was gebaseerd weer wat groter uitvallen kon.

Inderdaad: precies zoals in het echte bedrijfsleven waarnaar men lonkt en waaruit ook steeds meer van die bestuurders afkomstig zijn: zelfs als een onderneming op het randje van de afgrond verkeert, krijgt daar de voor onmisbaar verklaarde baas miljoenen extra, terwijl zijn personeel op de nullijn wordt gezet of na massaontslag thuis crepeert.

De funeste greep van het bedrijfsmatige denken op de universiteit wordt niet alleen versterkt door het feit dat het bestuur uit een zichzelf coöpterende kaste bestaat, de wetenschappers niets meer in te brengen hebben en bij kritiek met disciplinaire maatregelen worden bedreigd omdat ze 'de goede naam' en dus de winst in gevaar brengen.

Ook staat de wetenschappelijke vrijheid onder druk omdat de universiteit als gevolg van door de neoliberale marktideologie geïnspireerde grootschalige overheidsbezuinigingen financieel steeds meer op derden aangewezen is. En dan wil het begeerde bedrijfsleven slechts onderzoek dat direct nut heeft en snel resultaat afwerpt, en wordt de verleiding om ook de zonen van Kadhafi in ruil voor een stevige donatie van een doctorsbul te voorzien, onweerstaanbaar groot.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist voor vk.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden