Opinie

Von der Dunk: scheurt Mark Rutte straks uit zijn kruis?

De VVD-partijtop zal er alles aan doen om het kabinet te redden, desnoods wegen inlevering van het hele eigen partijprogram. En dat begint nu tegelijk gaandeweg toch steeds meer pijn te doen, schrijft Thomas von der Dunk.

Rutte. Beeld anp

De Vrijdenkersruimte gesloten, Nederlandse expats in New York straks uitgeburgerd en Rutte als popster binnengehaald bij de jeugd van de SGP: wat zou Jeanine Hennis-Plasschaert daarvan vinden? En Neelie Kroes?

Daar is dan nu de afwerende reactie van de VVD-partijtop op het boekje van VVD-senator Sybe Schaap, Het Rancuneuze Gif, bijgekomen. Vanwege het Catshuisberaad zou er zelfs getracht zijn de publicatie te vertragen. Schaap schetst daarin de voedingsbodem van het hedendaagse populisme en trekt vergelijkingen met de jaren dertig. Wilders twitterde uiteraard weer als een adder gestoken, en Rutte verklaarde weer prompt dat hij niets met historische vergelijkingen ophad.

Opmerkelijk
Voor een gediplomeerd historicus is dat een opmerkelijk standpunt, want aansprekende geschiedschrijving bestaat deels bij de gratie van vergelijkingen - om aan de hand van verschillen en overeenkomsten het verleden voor het heden begrijpelijker te maken. Misschien dat de Universiteit Leiden toch zijn doctoraalbul maar eens moet terugverlangen.

De jaren dertig en de NSB: zij vormen inmiddels een even groot taboe in de Haagse politiek als de Armenocide in de Turkse en Vichy lang in de Franse. Maar natuurlijk wordt straks op 4 mei wel plichtmatig De Oorlog herdacht. Wat wil Rutte daar herdenken, als hij geen lessen leren wil?

Aan de vooravond van de moeizame coalitie-onderhandelingen kruipt de VVD zo moreel steeds verder in zijn schulp. Alleen op het zuiver materiële gebied van het biefstuk-liberalisme weet zij te scoren: meer villasubsidie en meer asfalt - althans, voor zolang dat met de komende bezuinigingen duurt.

Alles wat riekt naar een open liberale en kosmopolitische geest wordt daarentegen ijlings ingeleverd om Rutterechts te redden. Vanuit puur machtspolitiek oogpunt is dat logisch. Want de partij die bij een breuk in de coalitie, en dus bij verkiezingen, momenteel het meest te verliezen heeft: dat is niet het CDA of de PVV, maar de VVD.

Directe invloed
Wilders weet weliswaar - en dat is zijn dilemma - dat hij dan enorm aan directe invloed zal verliezen. Deze regeringsgedoogconstellatie, die voor de VVD tot nu toe electoraal tamelijk pijnloos is, maar het CDA tot op het bot verscheurt, is niet voor herhaling vatbaar.

Na Ruttes val belandt Wilders onherroepelijk in de oppositie. Maar breekt hij op een punt dat voor zijn achterban belangrijk is, dan zal hem dat electoraal geen windeieren leggen. In de regering blijven zonder veel van zijn xenofobe kernprogramma te kunnen realiseren, kost hem onvermijdelijk veel kiezers op termijn.

Het CDA kan, na al het ideologische gezichtsverlies van de afgelopen anderhalf jaar, nauwelijks dieper zinken dan het nu in de peilingen staat - een breuk op een geloofwaardig punt, zou wel weer eens een groot aantal kiezers kunnen bewegen om naar de moederpartij terug te keren.

Precies zoals de PvdA twee jaar geleden, door te breken, ook in een paar maanden tijd van dertien zetels bij Maurice de Hond naar dertig zetels bij de stembus steeg. Sinds Verhagen weet dat zijn tijd erop zit, is hij meer ontspannen. Het heilige hypotheekrentehuisje heeft hij wegens hopeloze lekkage alvast maar gesloopt, en de nieuwe koers van het Strategisch Beraad opent soepel perspectieven in een andere politieke richting.

Sterker: er komen, als het CDA zelf de uitkomst daarvan serieus neemt, nu onvermijdelijk binnenkort redenen voor een breuk. En het CDA beschikt daarna over een politiek alternatief.

De VVD beschikt daarover niet. Daarvoor heeft de partij zichzelf, gehyp-notiseerd door de voor 'probleemloos' verklaarde PVV, veel te veel in de extreem-rechtse hoek geparkeerd. Kabinet weg betekent oppositie - en het einde van Rutte: die is dan niet alleen inhoudelijk, maar ook politiek mislukt. En juist de historicus in Rutte weet (nog net): de kans op een premier uit eigen kring bestaat maar eens in de honderd jaar.

Vandaar dat de VVD-partijtop er alles aan zal doen om het kabinet te redden, desnoods tegen inlevering van het hele eigen partijprogram. En dat begint nu tegelijk gaandeweg toch steeds meer pijn te doen. Ruttes spagaat tussen Venlo en Brussel valt niet langer vol te houden - om maar én CDA én PVV binnen boord te houden, scheurt hij steeds verder uit zijn kruis.

Anders dan bij de formatie van anderhalf jaar terug valt er namelijk nu geen cent te verdelen. Wil Rutte, die door zijn van PVV-wege afgedwongen strengheid zelf zijn hoofd in de Europese drieprocentsstrop heeft gestoken, euro-commissaris Rehn ooit nog onder ogen kunnen komen, dan moet er nu stevig bezuinigd worden op AOW en zorg. Dat kan Wilders alleen maar accepteren als hij daar op het niet-materiële vlak veel voor terugkrijgt.

Xenofobie
Behalve de symbolische aanval op ontwikkelingshulp en omroepen betekent dat vooral: scoren op xenofobie, dus een verdere afbraak van de rechtsstaat. Niet alleen zal dat voor het CDA onaanvaardbaar zijn: daar is nu al weer de onrust teruggekeerd. Amper was het woord tussenformatie gevallen, of Ab Klink had zich te woord gemeld: dan moet 'alles' weer bespreekbaar worden.

Ook voor Brussel zal het onacceptabel zijn. Nu al krijgt Leers over de grens bij de Europese partners niets voor elkaar, terwijl met het PPV-meldpunt de laatste goodwill is verspild. Gaat Rutte nog verder met Wilders mee, dan komt Schulz opnieuw, en met nog heel wat hardere taal dan eervorige week.

Bovendien begint het ook binnen de VVD te rumoeren. Nypels heeft zich al tegen de afbraak van de rechtsstaat gekeerd, en in het buitenland vragen zich steeds meer VVD-ers verbijsterd af of zij door toedoen van de eerste 'liberale' premier sinds 1918 binnenkort hun Nederlanderschap verliezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.