Opinie

Von der Dunk: 'Rusland betaalt altijd met gelijke munt terug'

De vele botsingen tussen Nederland en Rusland maken duidelijk hoe onverenigbaar de waarden zijn van een democratie en een dictatuur. 'Geen van beide landen wil over zich heen laten', schrijft Thomas von der Dunk. 'Maar voor Den Haag betreft het de rechten van burgers tegenover de staat, voor Moskou de rechten van de staat tegenover burgers.'

Tientallen aanhangers van de rechts-populistische leider Vladimir Zjirinovski hebben zaterdag gedemonstreerd bij de Nederlandse ambassade in Moskou. Ze betoogden tegen de behandeling van de Russische diplomaat Dmitri Borodin. Beeld null
Tientallen aanhangers van de rechts-populistische leider Vladimir Zjirinovski hebben zaterdag gedemonstreerd bij de Nederlandse ambassade in Moskou. Ze betoogden tegen de behandeling van de Russische diplomaat Dmitri Borodin.

Kan een democratie bevriend zijn met een dictatuur? Voor een vriendschapsjaar is het Nederlands-Russische vriendschapsjaar in elk geval een heel opmerkelijk jaar. Intussen behoort ook het arresteren van elkaars demonstranten en diplomaten tot de activiteiten waarmee men wederzijds de vriendschappelijke voorpagina's haalt.

De sfeer tussen het Binnenhof en het Kremlin is tamelijk ijzig sinds Poetin vanuit eenvoormalige Nederlandse kolonie hard heeft uitgehaald. Gisteren is er zelfs een demonstratie voor de Nederlandse ambassade in Moskou geweest, waarbij veel van de Russische demonstranten overigens vermoedelijk voor hun aanwezigheid zijn betaald. Op zich heeft men het ginds namelijk niet zo op demonstranten.

Buitenlandse betutteling
Duidelijk is dat Poetin dat, wat hij als buitenlandse betutteling en inmenging in binnenlandse aangelegenheden beschouwt, zat is - en daarvoor ongetwijfeld brede steun bij de eigen bevolking geniet. Zeker als die inmenging vanuit het Westen en vanuit een klein land komt - hier speelt het trauma van de jaren negentig mee, toen Rusland zich onder Jeltsin door het Westen liet ringeloren en zijn status van grootmacht was kwijt geraakt.

Ik mag het van de tot het anti-anti-kapitalisme bekeerde excommunist Meindert Fennema vast niet zeggen, maar de invoering van de 'democratie' viel in Rusland samen met de zegetocht van het thatcheriaanse superkapitalisme, en de daaruit resulterende ontwrichting van de samenleving en de grootschalige verarming heeft veel Russen ginds voor westerse adviezen allergisch gemaakt. Poetin profiteert tot op de dag van vandaag van die verbittering: hij heeft intern voor orde gezorgd - van welke dubieuze aard ook - en Rusland mondiaal weer op de kaart gezet.

null Beeld null

Tot een van de Nederlandse jaren-negentig-betweters behoorde ook het toenmalige VVD-Kamerlid Hans van Baalen, die op alle economische ellende die door de grootschalige privatisering en vermarkting van hun land over de Russen heen kwam, maar één antwoord had: gewoon nog meer privatiseren en nog meer markt.

Pussy Riot? Guantanamo Bay!
Bij elk punt van externe kritiek kaatst het Kremlin behendig de bal terug: in dat opzicht heeft men de afgelopen jaren bijgeleerd. Met die fameuze ingezonden brief heeft Poetin al de Amerikanen het bloed onder de nagels vandaan gehaald. Zeggen zij: Pussy Riot? Dan zegt hij: Guantanamo Bay.

Ook Nederland is regelmatig aan de beurt, vriendschapsjaar of niet. Antihomowetgeving? Dat zegt een land met een pedofielenclub! (waarbij eigenlijk niet duidelijk is of Poetin bekritiseert dat die bestond of dat die verboden is). Mensenrechten? Bij jullie heeft een Russische asielzoeker zijn verblijf in de gevangenis niet overleefd - een heel brutaal verwijt, waar Dolmatov juist in Nederland een heenkomen had gezocht omdat hij zich in Moskou niet langer veilig voelde.

Wat er zich vorige week zaterdag precies in en rond Huize Diplomaat heeft afgespeeld, is nog steeds niet geheel duidelijk, evenmin als het wodkapercentage in het bloed van meneer en mevrouw Borodin, waarvan de eerste nu van hardhandige opvoedingspraktijken en de tweede van botsautootje spelen op de openbare weg wordt beticht.

Overdreven gewelddadig optreden
Indien Borodins eigen lezing over de gehanteerde arrestatiemethode juist mocht zijn, kan men zich niet aan de indruk onttrekken dat de Nederlandse politie daarbij wel overdreven gewelddadig opgetreden is. In dat geval zou eigenlijk niet Timmermans, maar Teeven zijn excuses aan Poetin moeten aanbieden, omdat dit (net als de dood van Dolmatov) dan het gevolg is van het juridische klimaat in Nederland - eerst meppen, dan vragen - waarvan Teeven de verpersoonlijking vormt: als de hele VVD doodsbang er door de PVV van beschuldigd te worden soft on crime te zijn. Wat dat betreft deelt Teeven het wereldbeeld van Poetin: waar gehakt wordt vallen spaanders.

null Beeld null

De Nederlandse excuses als zodanig waren achteraf in elk geval onvermijdelijk. Diplomatieke onschendbaarheid moet garanderen dat diplomaten niet met rechtssystemen worden geconfronteerd waarmee zij niet zijn opgegroeid, of het slachtoffer worden van een conflict tussen hun regeringen - in vroeger eeuwen waren ze dan hun leven niet zeker geweest.

Er zit ook een factor van wederkerigheid aan: wij willen zelf immers ook niet, dat een vertegenwoordiger van Nederland in Saoedi-Arabië onder de sharia valt, zoals Jaap de Hoop Scheffer op 10 oktober terecht stelde. Denk ook aan de Amerikanen, die zelfs ontspoorde soldaten in Irak en Afghanistan aan de locale rechtspraak onttrokken.

Over zich heen laten lopen
De vele botsingen tussen Nederland en Rusland maken duidelijk hoe onverenigbaar de waarden zijn van een democratie en een dictatuur. Geen van beide landen wil over zich heen laten lopen - dat hebben ze met elkaar gemeen. Alleen zijn de kwesties, waarín men niet over zich heen wil laten lopen verschillend. Voor Den Haag betreft dat de rechten van burgers tegenover de staat, voor Moskou de rechten van de staat tegenover burgers.

Ook anderszins treedt dat direct aan het licht - in de genomen tegenmaatregelen, waarbij het Kremlin officieel onafhankelijke instanties van boven aansturen kan. Amper was de Borodin-rel ontploft, of plotseling bleek er heel toevallig van alles aan onze tulpen te mankeren. En of die Greenpeace-activisten nu nog snel vrijkomen, is ook maar zeer de vraag.

Tegelijk zal noch Nederland, noch Rusland de zaak op de spits willen drijven: daarvoor zijn de handelsbelangen voor beide landen veel te groot. Veelzeggend: één dag voor Timmermans heeft ook collega Hennis-Plasschaert excuses aangeboden - aan Indonesië, omdat zij van de Kamer geen tanks mag verkopen. Erst kommt das Fressen, und dann die Moral.


Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist voor Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden