Von der Dunk: 'Politici moeten niet in zaken gaan'

Regelmatig raken er Nederandse bestuurders in opspraak vanwege corruptie, vooral door te nauwe banden met de bouwsector. 'Met pensioenen en percelen laat zich makkelijker financieel jongleren dan met auto's of knakworsten.'

VVD-senator Jos van Rey. © ANP

Opnieuw is een VVD-bestuurder in opspraak geraakt, omdat hij in de onroerendgoedbranche de schijn van structurele belangenverstrengeling op zich geladen heeft: de Roermondse wethouder, tevens senator Jos van Rey zou de met hem bevriende projectontwikkelaar Piet van Pol de nodige lucratieve opdrachten hebben toegeschoven.

Het is het bekende liedje: net iets te vaak verbleven in de vakantievilla van een toevallig ook in de eigen gemeente actieve bouwondernemer om nog onafhankelijk over diens plannen te kunnen oordelen.

Qua gemeenschappelijke hobby's zijn zulke bestuurders en ondernemers ook altijd bijzonder eenkennig: een voorkeur voor dure buitenhuizen en dito jachten plus horloges, zoals we dat ook over de heren van het Bouwfonds vernemen die voor hun greep in de pensioenkas inmiddels voor de rechter staan. Het gaat nooit om een roeibootje op de Loosdrechtse Plassen of samen kamperen in een trekkerstentje op de Gooise hei.

Hoeren
De VVD-afdeling Roermond is meteen pal voor haar wethouder gaan staan, alsof zij al tot in detail alles van de kwestie weet. 'Hoogleraren prostituees van Dagblad De Limburger', aldus de kop boven een artikel op haar website, naar aanleiding van het feit dat twee ter zake deskundige professoren een onafhankelijk onderzoek bepleitten.
Waarom beide heren hoeren zouden zijn ontgaat mij, maar misschien betreft het hier een Freudiaanse verschrijving. Aan de mogelijkheid dat Van Rey en Van Pol behalve villa's ook dames met elkaar hebben gedeeld, hadden we hier in het oppassende Amsterdam althans nog niet gedacht.

Nu evenwel net onder de titel In Gods Naam een studie verschenen is over de buitenbroekse escapades van wijlen Joep Haffmans, bij leven en (veel) welzijn deken van Gulpen - what's in a name - moeten ten aanzien van hoge Limburgse omes alle opties in ogenschouw genomen worden.

'Een bisschop kruipt niet onder bedden', zo verontschuldigde bisschop Wiertz van - inderdaad - Roermond indertijd zijn nalatigheid. Of lokale VVD-bestuurders dat wel doen, weet ik niet, maar het lijkt mij ook in hun belang om daar dan in elk geval wel met spoed mee te beginnen, ofwel om Van Rey van elke blaam te zuiveren, ofwel om hem zo snel mogelijk te kunnen lozen. Onder bedden worden namelijk vaak die (geld)papieren bewaard die het daglicht niet mogen zien.

Onhandigheid
Het is niet de eerste bestuurderskwestie die naar corrupte belangenverstrengeling stinkt, en vrijwel altijd gaat het om onroerend goed. Zich in die wereld bewegen betekent voor politici altijd op eieren lopen, zelfs als het puur privéplannen betreft, zoals (ex)burgemeesters van Maastricht, Almere en Gouda kunnen vertellen - om van de kroonprinselijke activiteiten in Mozambique, waarvoor de Kamer een stokje moest steken omdat men ten paleize daarvan niet bijtijds de onhoudbaarheid inzag, nog te zwijgen.

Hier ging het echter steeds eerder om onhandigheid, waarbij men zich onvoldoende de particuliere verplichtingen en beperkingen van de eigen publieke positie realiseert, dan om evidente corruptie.
Dat ligt, als de beschuldigingen aan Van Rey's adres straks blijken te kloppen, in zijn geval anders, en niet alleen hier. Al eerder hadden we voormalig VVD-wethouder Sjoerd Swane van Maarssen, inmiddels spoorloos en bij verstek tot twee jaar cel veroordeeld, en ex-VVD-gedeputeerde Ton Hooijmakers van Noordholland, die ook tussen zijn eigen bedrijfsbelang en dat van de provincie te weinig wist te scheiden.

Vriendjespolitiek

Alle drie genoemde politici hadden zich namelijk zelf in de bouwwereld begeven - niet om een villa puur voor persoonlijk gebruik aan te schaffen en op te knappen, maar om met zulke zaken zijn brood te verdienen. Dat mag - maar combineer dergelijke ambities dan niet met een functie in het openbaar bestuur, want dat gaat vroeg of laat altijd mis.

Juist zulke activiteiten maken een politicus zeer kwetsbaar. Geen enkele branche van het bedrijfsleven heeft met reden zo'n dubieuze naam: zij is structureel corrupt, de enquête naar de Bouwfraude heeft daar niets aan veranderd. Kartelvorming en vriendjespolitiek zijn aan de orde van de dag.

Dat komt omdat er onvoorstelbaar veel geld in omgaat en prijzen een oncontroleerbaar, willekeurig karakter bezitten. Beide heeft de bouwwereld met de bankenwereld gemeen, die, als gevolg van een gebrek aan scherp toezicht, dan ook eveneens door grootschalige zwendel gekenmerkt wordt.

Hutspot
Met pensioenen en percelen laat zich makkelijker middels dubbele boekhoudingen financieel jongleren dan met auto's of knakworsten door een vervoers- of voedingsmiddelenfabikant. Daar bestaat, omdat het om concrete producten gaat waarbij bovendien (vermeende) schaarste geen rol speelt, altijd een veel duidelijker relatie tussen de productiekosten en de winkelprijs, want als Unox plotseling honderd euro voor een kilo hutspot zou rekenen, prijst het zichzelf uit de markt. Daar werkt namelijk inderdaad een markt.

In de onroerendgoedsector werkt die feitelijk niet. Prijs- en kwaliteitsvergelijking is voor de klant veel moeilijker, niet in de laatste plaats voor de overheid, die het te vaak aan in deze materie voldoende competente ambtenaren ontbreekt. Die worden namelijk, net als goede belastinginspecteurs, direct door het bedrijfsleven weggekocht, dat veel hogere salarissen betalen kan die in het niet vallen bij de potentiële winst.

En juist in de onroerendgoedsector speelt de overheid in dit overvolle land een belangrijke verdelende en coördinerende rol, zodat het voor de eerste loont om intiem met politici te verkeren. Die doen er omwille van de eigen onkreukbaarheid dan ook goed aan om de bouwmaffia in het privéleven op grote afstand te houden - en dus zeker niet zèlf in zaken te gaan.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van vk.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.