Column

Von der Dunk: 'Komt het tweede kabinet-Den Uyl er dan eindelijk toch? '

Den Uyl vormt de favoriete eigen Godwin-variant van de VVD. Rutte meende te moeten waarschuwen voor 'het socialisme van Den Uyl'. Zijn grote voorloper Hans Wiegel wist ooit de lachers op zijn hand te krijgen met het ingestudeerde grapje 'Sinterklaas bestaat, en hij zit daar' - waarbij hij wees op Den Uyl. Maar hoe weinig moet je niet te melden hebben, om hem nu nog als schrikbeeld van stal te halen, vraagt Thomas von der Dunk zich af.

Joop den Uyl in 1986.Beeld ANP

Wat was veruit het belangrijkste kabinet van de twintigste eeuw? Voor VVD'ers zonder twijfel het kabinet-Den Uyl. Dat moet namelijk enorm invloedrijk zijn geweest, dat het in rechtse kring nu nog steeds als afschrikwekkend voorbeeld wordt opgevoerd. Als alles wat er mis zou zijn in Nederland nog steeds te wijten is aan een regering van bijna veertig jaar terug die er maar vier jaar heeft gezeten: dan heb je kennelijk wat bereikt! Het vormt de favoriete eigen Godwin-variant van de VVD: steeds wordt met een nieuwe 'Den Uyl' gedreigd.

Maar hoe weinig moet je niet te melden hebben, om hem nu nog als schrikbeeld van stal te halen? Het was in elk geval vast niet toevallig dat de VVD'er die inderdaad het minste van allen te melden heeft, dit recent deed: Mark Rutte. Hij meende te moeten waarschuwen voor: ' het socialisme van Den Uyl'.

Hoge ogen
Wie bij de huidige economische problemen meent voor te veel socialisme te moeten waarschuwen, waar deze dit keer toch echt door een door de VVD gepropageerd gedereguleerd kapitalisme veroorzaakt zijn, heeft bar weinig van de wereld gesnapt. En dat laatste heeft dan weer in elk geval een groot deel van de stemgerechtigden op deze site gesnapt, want ik constateer nu, een week nadat ik de stembussen geopend heb, dat Rutte bij de verkiezing van de meest mislukte minister zeer hoge ogen gooit. Alleen Henk Bleker moet hij nog voor laten gaan -maar ja, daar kan ook inderdaad niemand tegen op.

Wat Ruttes waarschuwing voor het socialisme extra komisch maakt, is dat die gepaard ging met de vaste mantra dat links onverantwoord met geld zou rondstrooien. Laat ik even zwijgen over het feit dat de PvdA en de SP de eigen kas aanmerkelijk beter op orde hebben dan de VVD, ook zonder naar dubieuze stichtingen te hoeven grijpen om de verkiezingsbegroting kloppend te maken. En laat ik ook gemakshalve voorbijgaan aan het bovenproportionele aandeel van VVD-bonzen bij de DSB-Bank, waarvan de dubieuze handel recent opnieuw duidelijk is geworden.

Nee: laat ik mij beperken tot Rutte zelf. Zijn grote voorloper - en even groot intellectueel lichtgewicht - Hans Wiegel wist ooit tijdens een verkiezingsdebat de lachers op zijn hand te krijgen met het ingestudeerde grapje "Sinterklaas bestaat, en hij zit daar" - waarbij hij wees op Den Uyl naast hem.

Maar als Sinterklaas inderdaad bestaat, dan leidt hij inmiddels de VVD. Rutte belooft nu alle 'hardwerkende Nederlanders' 1000 euro te zullen geven. Zelfs met een gat van miljarden in de begroting deelt de VVD nog cadeautjes uit.

Nationale ramp
Wat zou Wientjes hiervan vinden? Die meende van de week ernstig voor de spilzucht van - nee, niet de VVD, maar van de SP te waarschuwen: met Roemer aan de macht staat ons een nationale ramp te wachten.

Hoeveel waarde moeten wij aan zijn woorden hechten? Hetzelfde riep Wientjes twee jaar geleden voor de verkiezingen ook inzake de PVV. Maar toen Wilders eenmaal meeregeerde, was Wientjes zijn woorden prompt vergeten. Zoals in de meeste Nederlanders schuilt ook in elke Nederlandse werkgeversvoorzitter nu eenmaal traditioneel een ras-opportunist.

De SP mag zich overigens door zulke waarschuwingen in zekere zin gevleid voelen: kennelijk gaan de verkiezingen in rechtse ogen weer ergens over. In dat opzicht heeft de SP de positie van de PvdA als rechtse boeman overgenomen - en een van de redenen dat de PvdA er zo belabberd voor staat, heeft juist daarmee te maken: dat zij door rechts niet meer echt als links, niet meer als bedreiging wordt gezien.

Anders dan het CDA, die hooguit in de ChristenUnie een bescheiden christen-democratische concurrent bezit, is het probleem van de PvdA niet dat de sociaal-democratische boodschap niet meer zou aanslaan, maar dat de SP die deels heeft geannexeerd: zij is, door zelf haar revolutionaire veren af te leggen, in het electorale gat gestapt dat de PvdA heeft achtergelaten door onder Kok haar rode veren af te leggen. De SP is momenteel niet veel radicaler meer dan de PvdA in de jaren zeventig - inderdaad het tijdvak van Den Uyl, die bij de VVD een grote revival als contrapunt beleeft.

Activistisch
Waar de SP gesociaal-democratiseerd is, en de PvdA inmiddels weer duidelijker naar links is opgeschoven, zijn de verschillen tussen beide partijen een stuk geringer dan in het verleden. De SP trekt niet alleen voormalige PvdA-kiezers, maar telt inmiddels ook de nodige voormalige PvdA-leden. Er is wel eens vaker op gewezen: de gepeilde zetels van beide partijen opgeteld geven steeds zo'n beetje het topverkiezingsresultaat van Den Uyl van 1977. De tegenstelling tussen beide partijen is er vooral een tussen bestuurlijk versus activistisch (de PvdA van Den Uyl wist beide te combineren).

Eigenlijk is er maar een groot inhoudelijk geschilpunt: Europa - en daarover zal de slag tussen de twee grote linkse partijen, en dus tussen Roemer en Samsom om het door Rutte al aangekondigde tweede kabinet Den Uyl moeten gaan. Heeft de SP gelijk gekregen met haar aarzelingen omtrent de invoering van de euro, een oplossing heeft zij niet - daarvoor is haar instinctieve afkeer van de EU te groot.

Maar Europa moge zeker niet de panacee voor elk probleem zijn, zoals GroenLinks en D66 te vaak menen, voor de huidige bankencrisis is een Europese aanpak de enig zinvolle, omdat anders de afzonderlijke lidstaten door de banken tegen elkaar zullen worden uitgespeeld, en in dat opzicht heeft de PvdA met haar veel internationalere blik evident de betere papieren.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden