Von der Dunk: 'Hoe ver kan Europa uitbreiden?'

Door alle gedoe met de euro is een andere vraag waarvoor Brussel al sinds tijden staat een beetje naar de achtergrond verdwenen: hoever kan en moet de Europese Unie zich in de afzienbare toekomst naar het oosten uitbreiden? Wie hoort er nog wel bij, en wie niet?

Thomas von der Dunk
De Turkse premier Recep Tayyip Erdogan. Beeld reuters
De Turkse premier Recep Tayyip Erdogan.Beeld reuters

De ervaringen met Roemenië en Bulgarije, die eind juli weer zeer slecht jaarrapportcijfers hebben gekregen omdat het met de bestrijding van maffia en corruptie niet zo wil vlotten, hebben de Europese Commissie terecht huiverig gemaakt: fraaie beloften vóór toetreding op papier stuiten na toetreding vaak op een zeer weerbarstige praktijk.

Tegelijk wordt er wel naar andere landen op de Balkan als wenkend
perspectief met een toekomstige lidmaatschapskaart gezwaaid. Heel
expliciet zelfs in de richting van Belgrado, als beloning voor het vangen van Mladic en de laatste loslopende Servische oorlogsmisdadiger, Goran Hadzic. De schijn dat men het inderdaad sterk in ruil dáárvoor gedaan heeft, heeft de Servische regering inderdaad wel tegen zich.

Een kandidaat-lidmaatschap, dat uiteindelijk ook tot daadwerkelijke
toetreding zou moeten leiden, is min of meer in het vooruitzicht gesteld. Tot de voorwaarden behoort dat een nieuwe lidstaat zijn grensgeschillen geslecht heeft, zodat die niet door de Europese Unie worden geïmporteerd met totale verlamming als gevolg.

Dat is de reden dat het, doordat Cyprus met dat argument dwars kan
liggen, met Turkije niet erg opschiet: een klein decennium word nu al met Ankara onderhandeld, maar slechts bij één van de vijfendertig hoofdstukken is het tot een afronding gekomen. Als het in dit tempo doorgaat, bestaat er uitzicht op toetreding over driehonderd jaar.

Belofte
Beter zijn de perspectieven voor Kroatië, waar overigens - net als in
Turkije - de liefde voor Europa bij de bevolking inmiddels danig is
bekoeld. Dit komt ongetwijfeld ook omdat de belofte van aangename subsidies indachtig het Griekse avontuur voor de dreiging van strenge
begrotingsdiscipline heeft plaats gemaakt: net een meerderheid is
nu misschien nog vóór.

Maar verder? Op het vlak van de verzoening worden wel bescheiden
vorderingen geboekt: niet alleen Zagreb en Belgrado praten weer met elkaar, zelfs de Serviërs en Kosovaren doen dat voorzichtig, al kunnen zij nog lang niet probleemloos door één deur. Erkenning van de Kosovaarse onafhankelijkheid is psychologisch nog zeker tientallen bruggen te ver en die zal toch nodig zijn om samen in een EU te kunnen functioneren: als de ene lidstaat direct de rechtsgeldigheid van de ander betwist, komt men in Brusselse vergaderingen bij de besluitvorming niet ver.

Uit elkaar gegroeid
Met horten en stoten heel langzaam richting Brussel, omdat dat ook intern pacificerend werkt: dat is de enige optie die eveneens Brussel zelf voor de Balkan in gedachten heeft. De Balkan is ook te dichtbij om aan anarchie prijs te kunnen geven; daarvoor scheiden te weinig kilometers de Albanese Adriatische van de Italiaanse Adriatische kust. Maar het zal ook na toekomstige toetreding nog wel lang een soort b-lidmaatschap moeten blijven, omdat de euro nog vele
decennia te hoog gegrepen zal zijn.

Qua samenlevingsstructuur onderscheidt zich daarvoor de Balkan teveel van het Balticum, waar de transitie van een communistische naar een civiele maatschappij juist wel redelijk succesvol verloopt, omdat die op oudere wortels teruggrijpen kan. Hier wordt, van achter Estland over de Karpaten tot in Bosnië lopend, weer een eeuwenoude scheidslijn zichtbaar tussen de Latijnse en de Griekse helft van Europa, die de afgelopen duizend jaar in tal van opzichten zo enorm uit elkaar zijn gegroeid.

Achter het Balticum is de grens nu inderdaad zeer scherp: Rusland wordt na het kortstondige Jeltsin-experiment met de dag weer autocratischer, en in Wit-Rusland is het democratische licht ook nog niet bepaald doorgebroken.

Gespleten
Oekraïne, dat zich onder Joesjenko voorzichtig richting westen bewoog, is met Janoekovitsj weer bijna terug bij af - als het dat 'af' al ooit daadwerkelijk achter zich gelaten had. Het land is mentaal gespleten, omdat het ook historisch gespleten is: tegenover het uiterste westen rond Lvov dat eeuwen lang deel heeft uitgemaakt van Polen en de Habsburgse Dubbelmonarchie, staat het Donbas-gebied in het oosten, dat geheel op Rusland is georiënteerd. Voorlopig bestaat er voor Oekraïne weinig Euro­pees perspectief - en dat zal Brussel eigenlijk misschien niet eens slecht uitkomen, omdat dat een hoop anders onvermijdelijk geruzie met Moskou bespaart.

En dan is er nog Turkije: van alle kandidaatleden en would
be
-kandidaatleden al veruit het langste kandidaatlid. Onder Erdogan
herontdekt het zijn religieuze, dus islamitische wortels en schudt het zijn gekunstelde kemalistisch-westerlijke uiterlijk deels af.

Dat ging aanvankelijk nog gepaard met de introductie van 'Europese'
democratischer praktijken, zoals de beperking van de machtspositie van het leger, al oogde het resultaat tegelijk letterlijk mínder Europees: de islam is meer zichtbaar geworden, niet alleen op de straat, maar ook in de staat.

Inmiddels vallen echter ook bij die democratisering steeds meer
vraagtekens te plaatsen. Erdogan, nu voor de derde keer herkozen, gedraagt zich in toenemende mate als een autoritaire pasja, die aan politiek andersdenkenden weinig boodschap heeft. Behalve veel al dan niet daadwerkelijk complotterende legerofficieren verdwijnen inmiddels ook weer vaker kritische journalisten in de cel.

Zo komt hij natuurlijk Europa niet in - maar daarop zitten inmiddels
eigenlijk niet alleen steeds minder Europese burgers, maar ook steeds minder Turken zelf nog te wachten.

Thomas von der Dunk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden