Opinie

Von der Dunk: 'Gaan we in 2014 de Eerste Wereldoorlog overdoen?'

De Eerste Wereldoorlog had veel te maken met nationalisme, en dus met separatisme. Heeft men daarvan in Brussel voldoende geleerd, vraagt Thomas von der Dunk zich af. 'Wie naar het hedendaagse Europa kijkt, stuit opnieuw op separatisme. Met dank aan de economische crisis en de als gevolg daarvan vanuit Brussel opgelegde stringente neoliberale bezuinigingspolitiek'.

Britse minister van onderwijs Michael Gove zei dat hij het helemaal gehad had met 'linkse academici' die weigerden de schuld bij Duitsland te leggen. Beeld reuters

Het nieuwe jaar was nog maar een paar dagen oud, of de eerste schermutselingen braken al uit. Op 7 januari deed De Volkskrant ervan verslag. De Eerste Wereldoorlog, deze zomer een eeuw geleden begonnen, maakt nog zoveel los dat voor een weinig vreedzame herdenking gevreesd moet worden. Gaan we in 2014 de Eerste Wereldoorlog overdoen?

Vanuit Westminster verkondigde de reactionaire Britse minister van onderwijs Michael Gove dat hij het helemaal gehad had met 'linkse academici' die weigerden de schuld bij Duitsland te leggen. Voor hem staat het gelijk van de Vrede van Versailles, waarin die schuld van de Teutoonse Hunnen contractueel werd 'vastgelegd', nog recht overeind.

De Labour-onderwijswoordvoerder en televisiehistoricus Tristam Hunt daarop terecht: dat is wel een zeer eenzijdige voorstelling van zaken, ook Servië, Rusland en andere landen dragen schuld. Er zijn, zo concludeerde hij relativerend, 'meerdere geschiedenissen' mogelijk. Daarmee waren de vaste stellingen in de historische loopgraven weer betrokken.

Niet zeuren
Gove's mede-Tory, de Londense burgemeester Boris Johnson daarop: als Hunt werkelijk meent dat het Duitse militarisme niét de hoofdoorzaak was, is hij ongeschikt als politicus. Verder wilde hij niet zeuren, maar slechts denken aan het 'prachtige, vreedzame en democratische' Duitsland van nu. 'En dat komt omdat de Duitsers eerlijk tegen zichzelf zijn geweest'.

Dat laatste is waar - en daarin onderscheiden de Duitsers zich van de Britten. Die zijn nog steeds niet in staat om hun eígen militarisme eerlijk onder ogen te zien. Afgelopen najaar vond mede daarover in Huis Doorn, ooit de laatste woonplaats van de Duitse Keizer en nu bestemd tot Nederlands centrum van herinnering aan The Great War, een conferentie plaats.

Een van de sprekers was een Duitse historicus, thans werkzaam in Londen. Deze wees op het grote verschil in perceptie van oorlogsgeweld tussen Groot-Brittannië en het Europese continent. In Londen kun je nog steeds boeken met titels als 'Hunting Rommel' in de etalage zien liggen: oorlog als een soort vossenjacht. Voor veel Britten steekt de wereld nog even simpel in elkaar als voor Gove: we hebben beide wereldoorlogen gewonnen, we stonden in beide aan de goede kant, so what's the problem?

Sentiment
Kom daar eens bij de Duitsers om - of bij de Fransen. Op de achterzijde van dezelfde pagina waarop de jongste Battle of Britain ter sprake kwam, berichtte Peter Giesen over een ander sentiment, dat even diep zit als het anti-Duitse van de Britten: het anti-Amerikaanse van de Fransen.

Het Amerikaanse Newsweek had een negatief verhaal over een tot ondergang gedoemd land geschreven. Dat was voor heel Frankrijk, meestal hopeloos verdeeld, een reden om zich van links tot rechts tegen de onverbeterlijke Angelsaksische imperialisten te verenigen, net als dat Gallische dorpje van Asterix indertijd: de Amerikanen als de nieuwe Romeinen.

 
De Europese Unie dankt aan dat bloedbad, en het veel grotere bloedbad dat daar een kwart eeuw later op volgde, haar bestaan: het nooit-meer-oorlog was het oersentiment dat na 1945 aan de samenwerking tussen Duitsers en Fransen ten grondslag lag.
Boris Johnson, de burgemeester van Londen. Beeld reuters

Ook dat staat straks een harmonieuze herdenking van '14-'18, waarin Galliërs en Romeinen (en na een jaar de kat uit de boom kijken ook de echte uit Rome zelf) aan dezelfde zijde tegen de Teutoonse Hunnen vochten, vast in de weg. Dat, zoals De Volkskrant diezelfde dag berichtte, de oerkakkerlak niet door Europese kolonisten naar de Nieuwe Wereld is overgebracht, zoals paleontologen lang meenden, maar autochtoon-Amerikaans is, is daarbij voor de Galliërs een schrale troost. Amerikaanse nieuwsmedia zelf betitelden het als een 'schokkende nieuwe ontdekking'.

Intussen wil kandidaat-EU-lid Servië een standbeeld oprichten ter ere van Gavrilo Princip, wiens moord op aartshertog Frans Ferdinand van Oosten-rijk het startschot voor de Eerste Wereldoorlog vormde. In Servië wordt hij gezien als vrijheidsheld - elders toch eerder als terrorist.

Waarheden
Verschillende waarheden - dat geldt ook hier. Zullen Wenen en Belgrado straks tot enige gemeenschappelijke herdenking in staat zijn? Of loopt elke poging daartoe uit op een nieuw hevig conflict? In België, indertijd het grote slachtoffer van de botsing der grootmachten, loopt een belangrijk aspect van de herdenking - het naspelen van veldslagen in Vlaanderen - inmiddels gevaar door de strenge Belgische wapenwet.

Ook hier zijn de stellingen in de loopgraven reeds betrokken. Het ministerie van Justitie in Brussel: 'Om hun historische wapens het land in te krijgen moeten ze eerst langs Staatsveiligheid'. De organiserende Belgische re-enactment-vereniging: 'Dit zijn geen carnavalsgroepen! We kunnen ze toch niet vragen om dan maar met nepwapens te komen?'

Het had ongetwijfeld heel wat doden gescheeld als dat honderd jaar geleden wèl het geval was geweest. De Europese Unie dankt aan dat bloedbad, en het veel grotere bloedbad dat daar een kwart eeuw later op volgde, haar bestaan: het nooit-meer-oorlog was het oersentiment dat na 1945 aan de samenwerking tussen Duitsers en Fransen ten grondslag lag.

Grote actuele politieke vraag: heeft men daarvan in Brussel voldoende geleerd? De Eerste Wereldoorlog, de oercatastrofe van de twintigste eeuw, had veel te maken met nationalisme, en dus met separatisme: met nationale tegenstellingen tussen staten en nationale tegenstellingen binnen staten, die op hun beurt zowel het ontstaan van negatieve stereotypen over en weer stimuleerden, als door het reeds bestaan daarvan enorm werden gevoed.

Wie naar het hedendaagse Europa kijkt, stuit niet alleen opnieuw op separatisme - van de Schotten tot de Catalanen - maar moet helaas ook constateren dat die clichés voor een deel weer terug zijn, met dank aan de economische crisis en de als gevolg daarvan vanuit Brussel opgelegde stringente neoliberale bezuinigingspolitiek: de negatieve beelden bij Duitsers van Grieken en bij Grieken van Duitsers.

Eenheidsworst
De sociaal-economische eenheidsworst, die Europa de facto het gevolg van het gevoerde Brusselse beleid dreigt te worden, heeft daarmee juist zelf het neonationalisme in het leven geroepen, dat Brussel beoogt te bestrijden.

Voor die samenhang is de eurocratie in Brussel nog steeds stekeblind. Zeker: naties zijn geen genetisch gegeven zoals Wilders (zelf overigens half Indo) meent. Maar je kunt ook niet straffeloos doen alsof ze helemaal niet bestaan, zoals de Belgische liberaal Verhofstadt poogt, omdat toevallig net de natievorming in je eigen land compleet mislukt is.

Alleen al om die reden is het uiterst onwenselijk dat deze verblinde stormram het straks na de Europese verkiezingen tot commissievoorzitter brengt. Dat maakt dus ook het uitbrengen van een stem op de VVD zeer ongewenst. Als VVD-Kamerlid Mark Verheijen, die Verhofstadt als het grootste gevaar voor Europa betitelde, geloofwaardig wil blijven, brengt hij zijn stem dus publiekelijk op een andere partij uit, met de camera's erbij.

Deze wel heeft de PVV bij een Brits onderzoekinstituut een rapport gekocht, dat, conform de gedane bestelling, stelt dat uittreden uit de EU voor Nederland alleen maar grote economische voordelen heeft. Daar valt heel wat op af te dingen, maar duidelijk is dat die wens aan groeiende sentimenten onder de bevolking appelleert - met dank aan Brussel.

Totempalen
Deze week besloot een krappe meerderheid van de Zwitsers per referendum paal en perk te stellen aan het vrije verkeer van personen - een van de totempalen van de EU. Zwitserland is ongeveer zo groot als Nederland, zij het met maar acht miljoen inwoners. Toch is het een heel vol land, omdat de helft uit bergen bestaat en er op de Matterhorn of de Monte Rosa nu eenmaal weinig ruimte is voor een nieuw bedrijventerrein met tientallen windmolens, afgezien nog van wintertemperaturen ruim onder nul.

De ruimtelijke consequenties van die toenemende volheid zijn mij op vakantie ook opgevallen: buiten de Alpen rijd je eigenlijk nauwelijks meer buiten de bebouwde kom (ergernis daarover heeft mij op de motor al eens een bekeuring wegens snelheidsovertreding opgeleverd). De Piano di Magadino bij het Lago Maggiore was dertig jaar geleden nog een open vlakte - nu is die volledig met huizen, fabrieken en wat niet al volgebouwd.

Ik kan mij dus heel goed voorstellen dat de Zwitsers een beetje een rem op die onstuimige bevolkingsgroei willen zetten - en vooral: dat ze dat niet lijdzaam 'aan de markt' willen overlaten, maar daar ook nog zelf wat te zeggen over willen hebben.

De autistische reactie van de Brusselse eurocratie was veelzeggend: er werd meteen met sancties gedreigd. Op basis van een abstract principe wordt aan burgers het democratische recht om greep op de eigen leefwereld te behouden ontzegd. Effectievere hulp kan Wilders zich voor zíjn programma niet wensen. Europa was ooit bedoeld om te voorkomen dat we de Eerste Wereldoorlog nog eens zouden overdoen. Door op basis van eigen dogma's burgers zo dictatoriaal te bejegenen zorgt Brussel er zélf voor dat die burgers zich tegen Europa keren - en vervolgens ook weer tegen elkaar.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist voor Volkskrant.nl

 
De ruimtelijke consequenties van die toenemende volheid zijn mij op vakantie ook opgevallen: buiten de Alpen rijd je eigenlijk nauwelijks meer buiten de bebouwde kom
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden