Opinie

Von der Dunk: 'Franciscus is een bijna protestantse paus zonder poespas'

Op het gebied van de seksuele moraal is Franciscus onversneden conservatief, schrijft columnist Thomas von der Dunk. Maar dat Bergoglio, anders dan Ratzin­ger, geneigd lijkt pastora­le medemense­lijkheid boven theologi­sche gelijk­hebbe­righeid te stellen, kan misschien tot een zekere ontspan­ning leiden.

Paus Franciscus tijdens zijn eerste zondagsgebed. Beeld anp
Paus Franciscus tijdens zijn eerste zondagsgebed.Beeld anp

Het beloofde een zeer spannende stembusgang te worden, en dat werd het. Zou de Noord-Koreaanse professionals hun records op het terrein van Noord-Ko­reaanse verkie­zings­uit­slagen worden ontnomen? 99,8% - dat is zelfs geen van de Kims ooit gelukt, om van amateurs als Saddam Hoessein en Kadhafi te zwijgen. Welgeteld slechts drie tegenstem­men - en 'die zullen we wel weten te vinden', zoals al uit de hoek van enkele andere eilandbewoners dreigend te vernemen viel.

Het waren zware dagen voor Argentinië, dat zich emotioneel tot de Falklands verhoudt als Turkije tot Cyprus. Het was duidelijk dat dit onnoemelijke leed royaal gecompen­seerd diende te worden. De dochter van een juntalid als konin­gin van Neder­land was als balsem op de wonde niet genoeg. Volgens betrouwbare informa­tie van de nieuwe Venezo­laanse president Maduro vroeg Hugo Chavez daarom na zijn aankomst in het hiernamaals meteen belet bij de Heilige Geest.

Maduro op een boekenbeurs in Caracas, aldus de NRC: 'We weten dat onze commandant naar de hemel is opgestegen en oog in oog staat met Christus. Iets heeft de keuze voor een Zuid-Amerikaanse paus beïnvloed, iemand die net aan de zijde van Christus is aangekomen en tegen Hem zei: 'Welnu, het lijkt ons dat de tijd van Zuid-Amerika is gekomen'.

Commandant
Met het katholieke geloof zit het ginds dus wel goed. Zoals drie eeuwen terug de koning van Frankrijk de zekerheid had over een bijzon­dere band met Hooghierboven te beschikken - 'door de mond van de koning spreekt soms God in de eerste persoon enkelvoud', om de zienswij­ze van Lodewijk XIV samen te vatten - zo geldt dat nu voor de president van Venezuela.

Aldus heeft in elk geval nu ook sinds enkele dagen de Rooms-Katho­lieke Kerk weer haar commandant, en diens boetepreken in diverse Romeinse basilieken hebben naar het schijnt al de eerste kardinalen van schrik een halve hartver­zakking bezorgd. Intussen heeft het 'Wir sind Papst'-gevoel Buenos Aires inderdaad zodanig in zijn greep, dat het verlies van de Falk­lands even naar de achtergrond lijkt te zijn verdron­gen.

Zowel de verkiezing van Bergoglio als zijn eerste optreden bleken een grote verrassing. Geen Vaticaan-watcher die dit had verwacht. Hoe ronduit komisch de technische maatregelen ook waren die genomen hadden moe­ten worden om te voorkomen dat incontinente kardinalen uit de Sixtijnse Kapel zouden lekken, ze waren kennelijk wel effectief.

Poetin-methode
In de nadagen van de huidige paus emeritus wijdde de NRC twee dubbel­pagina's aan de opvolging. Het eerste tweetal, pagina 4-5, had als doorlopende kop: 'Voor het eerst in eeuwen treedt een paus af; Benedic­tus (p.4) XVI koos een moment van relatieve rust in de Katho­lieke Kerk (p.5)'. Boven de tweede, pagina 6-7: 'Milane­se kardinaal Angelo Scola wordt ge­noemd als (p.6) grote kanshebber om nieuwe paus te worden (p.7)'.

Door toeval was, bij het ombladeren, het vel met pag. 5 en 6 er bij mij uitge­val­len, zodat ik als kop over de nu doorlopende pagina's 4 en 7 las: 'Benedictus grote kanshebber om nieuwe paus te worden'. Dat roept een hele interessante vraag op: is een gewezen paus na een tijdje weer herkies­baar, zoals dat ook geldt voor een president? De Poetin-methode dus?

Dus mocht Franciscus binnen­kort overlijden, zou Benedictus XVI dan een kandi­daat voor de opvol­ging kunnen zijn, als Benedictus XVIbis? Of zou hij dan weer een nieuwe naam moeten aannemen? De wonderen zijn de wereld nog niet uit, zeker niet binnen de Rooms-Katholieke Kerk, en ook zonder dat de Verlosser Chavez hoogstpersoonlijk bij Christus intervenieert.

Het feit dat de vorige paus bij de verkiezing van de volgende nog in leven was, deed menigeen verwachten dat de kardinalen met de ex rekening zouden houden, maar daarvan lijkt nauwelijks sprake te zijn geweest.

Onfrisse lijken
Zeker, op het gebied van de seksuele moraal is Franciscus onversneden conservatief, maar wat dat betreft was de keuze ook wel beperkt. Dat Bergoglio, gezien zijn optreden, anders dan Ratzin­ger, geneigd lijkt pastora­le medemense­lijkheid boven theologi­sche gelijk­hebbe­righeid te stellen, kan - kan - echter misschien tot een zekere ontspan­ning leiden.

Cruciaal is of hij voldoende beseft dat het morele geloof­waardig­heids­pro­bleem waar­mee Rome worstelt, is dat het moeilijk con­doomge­bruik kan bestrijden waar het kinder­misbruik heeft toegelaten. 'Pedo's geen pre in Rome' - zo'n kran­tenkop in de NRC zou een kwart eeuw geleden ondenk­baar zijn.

In elk geval is Franciscus een bijna protestantse paus zonder poespas, die in het door grote sociale tegenstellingen geplaagde Zuid-Amerika nadruk­kelijk de zijde van de armen heeft gekozen: in dat opzicht een anti-Zorre­gui­eta, ofschoon zijn houding tijdens de Videla-dictatuur vooralsnog onduidelijk is, en er best nog onfrisse lijken uit de kast kunnen komen.

Europa als bakermat
Is daarmee inderdaad de tijd van Zuid-Amerika gekomen, en die van Europa voorbij, zoals ook veel Europese commentatoren afgelopen week stelden? Dat lijkt mij net iets te simpel, niet alleen omdat Franciscus gezien zijn hoge leeftijd er geen decennia zal zitten en het conclaaf, indachtig het eindelo­ze pontifi­caat van Johannes Paulus II, duidelijk niet het risico wilde lopen dat uit Zijne Heiligheid Zijne Eeuwig­heid worden zou.

Juist voor de Moederkerk, die het sterk van de kracht van traditie moet hebben, blijft Europa als bakermat es­sentieel. Het begrip 'eeuwen­oud' heeft voor haar veel meer betekenis dan voor het protestantis­me, dat als huifkar­ge­loof mobieler is en het zonder vaste gewijde plaatsen kan stellen: waar de gemeen­te is, is de kerk, die daarom moeite­loos naar the middle of nowhere kan verkassen.

'Rome' heeft een andere gevoelswaarde dan 'Dordt', en dat maakt het moederconti­nent gelijk een voorvaderlijk kasteel onopgeefbaar, omdat daarmee de wortels van de Kerk zelf opgegeven zouden worden.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van Volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden