Column

Von der Dunk: 'Fêterende old boys network onderschat de volkswoede'

Als een oproep tot redelijkheid aan het fêterende oldboysnetwork van directeuren niet werkt, dan krijg je straks inderdaad een volksgericht, schrijft Thomas von der Dunk. 'Laat Van Keulen blij zijn dat het tot dusverre bij bedreigingen is gebleven - en daaruit Moszkowicz-achtige lessen trekken.'

Sjoerd van Keulen Beeld ANP

Voor de NOS was het voldoende om er een hoofditem voor het Achtuurjournaal van te maken: bij een roofoverval op het vliegveld van Brussel was op klaarlichte dag voor een bedrag van ruim dertig miljoen euro aan diamanten buit gemaakt. De Volkskrant bracht het nieuws tot zijn ware proporties terug, en maakte er slechts een stukje op de binnenpagina van. Het ging immers slechts om een bedrag van ruim dertig miljoen. Peanuts.

Om even de gedachten over de alleszins matige omvang van de buit te bepalen: op hetzelfde moment dreigde in Zürich door een andere roofoverval op klaarlichte dag het farmaceutische bedrijf Novartis zestig miljoen afhandig gemaakt te worden. Als bonus voor een ex-directeur.

Roofoverval
De Belgische roofoverval was in strijd met de wet. Terecht. De Zwitserse roofoverval was niet in strijd met de wet. Daar willen de Zwitserse burgers - ja zelfs de Zwitserse, die dat lang allemaal best vonden - intussen iets aan doen, door per referendum een limiet vast te stellen.

De oppertop van het Zwitserse bedrijfsleven roept luid 'nee' - waar roept de oppertop van het bedrijfsleven dan niet 'nee'? - en gooit er twintig miljoen tegenaan om met een dure reclamecampagne de Zwitserse burgers om te kopen. Het behoud van de eigen bonus mag natuurlijk wat kosten.

Uiteraard gingen ook ernstige 'inhoudelijke' waarschuwingen de deur uit. Als de Zwitserse kiezer het zou wagen een streep door menige bedrijfsmanagerrekening te halen, dan zou Zwitserland in de toekomst grote ondernemerstalenten mislopen. Lieden als Rijkman Groenink, Sjoerd van Keulen en al die anderen Topmannen van het Jaar zullen we maar zeggen.

Bonus afstaan
De Zwitserse volkswoede was ditmaal zo groot, dat bij het referendum voor het 'ja' een Noord-Koreaanse meerderheid dreigde. Het is sinds hun opstand in 1293 tegen de zelfverrijkingspogingen van de legendarische Habsburgse landvoogd Gessler niet zo vaak voorgekomen dat de Zwitsers in een revolutionaire stemming zijn geraakt, maar nu leek het er wel even op. Onder druk van de publieke opinie - en vast ook van zijn collegagraaiers die voor hun eigen iets bescheidener zakcentje begonnen te vrezen - zag Novartisbaas Vasella van de grote slag van zijn leven af.

Het zal u vast niet zijn ontgaan dat er inmiddels in Nederland enige ophef is ontstaan omtrent een oproep aan een mislukte bankenbaas om, met terugwerkende kracht, ook van zíjn onverdiende bonus af te zien. Sommigen spreken intussen al hysterisch van Middeleeuwse toestanden, van een volksgericht en een heksenjacht. Dat gebeurt in het brave Nederland altijd heel erg snel, zodra een discussie zich buiten de paden van het ambtelijke jargon dreigt te begeven. Want dat is ook bij de huidige klaagzang over 'heksenjacht' toch echt de vervelende clou: er bestaan wel heksen.

Ook nu wordt er meteen een dringend beroep op cabaretiers gedaan om toch vooral verantwoordelijk om te gaan met hun publieke positie. Maar hoe 'verantwoordelijk' gingen de echte boosdoeners om met hun publieke positie? En ook ditmaal wordt er de nadruk op gelegd dat we, als het om misstanden gaat, toch vol vertrouwen moeten zijn in de wet.

Vertrouwen in de wet
Vol vertrouwen in de wet? Daar zit hem nu juist het cruciale punt. Keer op keer blijkt de huidige wet hiertegen weinig te vermogen. De bonus van Sjoerd van Keulen: vermoedelijk niet terugvorderbaar. Die van Erik Staal: idem dito. Van Rijkman Groenink: evenzo. Net deze week maakte ook de commissie-Halsema haar bevindingen inzake het Amarantis-schandaal openbaar: het was allemaal hoogst ongepast en ongewenst, maar niet onwettig, want niet in strijd met de regels. Daarvoor hadden de betrokkenen, die zelf die regels hadden opgesteld, natuurlijk wel gezorgd.

Prompt twitterde de opperboerenbraadlul - de term was mij tot voor kort onbekend, maar ik leer altijd graag bij - van Amarantis, Leo Lenssen, triomfantelijk dat de commissie heeft geconstateerd dat 'er geen sprake is van onregelmatigheden', en dat hij 'binnen het normenkader' is gebleven. Kijk, zo schiet het natuurlijk niet op.

Wat men in die kringen nog steeds onderschat, is de toenemende volkswoede - vooral over zoveel arrogante onverbeterlijkheid. Die woede bleef bij eerdere schandalen nog binnen de perken, omdat de burger toen zelf nog niet zo hoefde te bloeden. Nu moet hij dat door de extra bezuinigingen - met dank aan Lenssen, Van Keulen en Rijkman Groenink - echter wel.

Toen met de neoliberalisering van Nederland ook de financiële moraal vrij werd gegeven, ging men ervanuit - Code-Tabaksblatt - dat men aan de top calvinistische zelfbeperking kennen zou. Toen dat niet zo bleek te zijn, kwamen er eerst nette opmerkingen over. Dat hielp niet. Rijkman Groenink kraaide brutaal dat hij het ieder aanbevelen kon, op die manier te cashen.

Ben Knapen
Toen Ben Knapen, die aan het bijna-failliet van nagenoeg de hele vaderlandse pers een miljoen over had gehouden, in 2010 voor de normen-en-waarden-partij CDA-staatssecretaris werd, deden De Volkskrant en de NRC in hun hoofdcommentaar beide een beleefde oproep om dat miljoen terug te storten. Dat zou een mooi gebaar aan de samenleving zijn. We kunnen inmiddels één ding constateren: die zeer beleefde oproep hielp evenmin. Een mooi gebaar aan de samenleving? Ben Knapen haalde zijn schouders op, zoals Sjoerd van Keulen dat tot dusver ook wenst te doen.

Na zoveel evident moreel falen je dan, net zoals de vrouw van Dutroux, voor de rest van je leven deemoedig terugtrekken in een sober klooster? Nee, hooguit in een met de bijeengegraaide miljoenen gefinancierde megavilla, die van alle zwembaden en andere gemakken is voorzien.

Slechts wat zachte druk helpt duidelijk niet - zie Amarantis. En dan geldt: wie niet horen wil moet dan maar voelen. Iemand die daarom intussen eindelijk wèl gesnapt heeft dat na zijn massale brokkenmakerij enige deemoed gepast is, is Bram Moszkowicz. Nu alleen nog dat klooster.

Al eerder heb ik hier, naar aanleiding van al het gejubel over de 'Arabische lente', de vraag gesteld of Europa soms zelf immuun is voor revolutie. Die vraag geldt evenzeer voor Nederland. In Griekenland en Spanje voelt de bevolking zich intussen zozeer door het eigen sociaal-economische establishment belazerd dat een opstand dreigt. Ook dat establishment had, net als het onze, die vroegere VVD-verkiezingsleus om 'gewoon jezelf te zijn' erg letterlijk genomen - in Griekenland is belastingontduiking voor megareders zelfs een constitutioneel vastgelegd recht. Dan helpt dus ook een oproep aan boze burgers om vooral te vertrouwen op de wet niet erg.

Aan regels houden
Donderdag verklaarde diens advocaat dat 'er een luide klaroenstoot nodig is geweest om Moszkowicz uit zijn troon op te schrikken, maar hij ziet nu in dat hij zich aan de regels moet houden, zoals alle andere advocaten dat ook moeten'. Ook aan de morele regels die voor de niet-Rolex-dragende medemens gelden. Wie doet eindelijk Lenssen uit zíjn troon opschrikken?

Enige fysieke aandrang blijkt daartoe soms helaas onvermijdelijk - ook op het keurige smeekschrift der edelen reageerden in 1566 de toenmalige boosdoeners met een even hooghartig 'njet'. Laat Van Keulen blij zijn dat het tot dusverre bij bedreigingen is gebleven - en daaruit Moszkowicz-achtige lessen trekken. Inmiddels wordt de gevluchte bankier door Jort Kelder als een soort martelaar beschouwd, en dat valt echt nog wel mee.

Maar als een oproep tot redelijkheid aan de elite niet werkt, dan krijg je inderdaad straks een volksgericht. Een eeuw geleden zou er allang letterlijk bloed zijn gevloeid - over vier jaar wordt er bijvoorbeeld bij de Russen een aanmerkelijk minder vriendelijk verlopen volksopstand herdacht.

Fêterende oldboysnetwork
Het is het gebrek aan zelfreinigend vermogen van het zichzelf gretig op basis van eigen 'topmannenkwaliteit' fêterende old boys network van directeuren en hun commissarissen dat haar nu opbreekt - en nog steeds hebben vele betrokkenen dat in hun gated communities niet door, in hun eigenwaan te lang door ettelijke journalistieke slippendragers bevestigd.

'We moeten niet demoniseren', aldus in hun geest VVD-lid en supercommissaris Anthony Burgmans in de NRC van 16 februari, want, zo luidt dan steevast de ondertoon: we waren er toch allemaal zelf bij. O ja? Ook de postbode, de leraar, de kapper of de eigenaar van een stukadoorsbedrijf? Waren die 'er ook bij'? Om de steen des aanstoots samen te vatten: vele onschuldigen verliezen nu hun baan, de schuldigen behouden hun bonus.

Revoluties ontstaan meestal wanneer het rechtssysteem op essentiële punten het rechtsgevoel tart, zoals thans bij Amarantis en SNS Reaal, en er dan daarin niets verandert. Tegelijk zal het in Nederland in de praktijk zo'n vaart niet lopen, zolang de initiatiefnemer van de nu gewraakte stalking oproept om het tegelijk vooral erg netjes te houden. Van zo'n bezwaard gemoed hadden Robespierre, Lenin en Mao indertijd toch wat minder last.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist voor Volkskrant.nl.

 
Slechts wat zachte druk helpt duidelijk niet - zie Amarantis. En dan geldt: wie niet horen wil moet dan maar voelen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden