Column

Von der Dunk: 'De VVD begrijpt niets van Europa'

Europa is in eerste instantie een politiek project, betoogt Thomas von der Dunk. Maar dat begrijpt de VVD niet, schrijft hij. 'Het rampzalige effect van hun eenzijdige marktfetisjisme keert zich nu tegen de VVD.'

Premier Mark Rutte in Brussel. Beeld ANP

Zou het nu inderdaad echt weer allemaal pais en vree zijn binnen de VVD? De mastodonten Bolkestein en Kroes verzekerden gisteren braaf voor de camera's dat er binnen de partij hélémáál geen meningsverschillen over Europa bestaan. En Mark Rutte zei, desgevraagd, na enige aarzeling - zoals hij altijd op een merkwaardige manier even aarzelt als hem een concrete vraag wordt gesteld - dat de VVD voor Europa is.

Met zijn opmerking dat uitgesproken eurofielen als de eigen Europese partijleider Verhofstadt een veel grotere bedreiging voor Europa vormen dan Wilders en Le Pen père & fille, heeft het keffertje van de Kamerfractie, Mark Verheijen, een open zenuw blootgelegd. Zowel zijn wat onbeholpen opmerking als de reacties daarop illustreren de verkramping in VVD-kring in het aangezicht van het PVV-gevaar.

Kroes, in haar eigen Brusselse belevingswereldje opgesloten, riep in Buitenhof prompt dat men populisten niet met populisme moest bestrijden. En Bolkestein - die Brussel steevast bekritiseert sinds hijzelf niet meer in Brussel zit, maar in zijn Brusselse periode nooit werk van zijn kritiek heeft durven maken - schaarde zich vervolgens achter Verheijen. De scheur die door de VVD loopt, kon niet beter worden gedemonstreerd.

 
Mark Rutte zei, desgevraagd, na enige aarzeling, dat de VVD voor Europa is.

Dat dat pleidooi voor 'meer Europa' vooral uit België komt, valt niet los te zien van het feit dat België van alle lidstaten het land is, waarvan de bevolking zichzelf het minst als één volk beschouwt. Het Europese Brussel vormt de vluchtheuvel voor het Belgische Brussel, waar men er niet langer meer uitkomt. Europese solidariteit met de Grieken moet zo voor Vlamingen het gebrek aan nationale solidariteit met de Walen vervangen. Wie gelooft dat dat dan wèl een haalbaar doel is, mag het zeggen.

Ever closer union
In analytische zin had Verheijen natuurlijk niet ongelijk: juist het ongeremde pleidooi van Verhofstadt voor 'an ever closer union' is electoraal koren op de molen van de eurohaters in het Wilderskamp. Dat is iets wat mensen als Kroes niet vermogen in te zien: dat interne bestuurlijke logica om die reden haaks op de externe politieke kan komen te staan.

In de ogen van de verstokte eurofielen is 'meer Europa' onvermijdelijk, omdat de ratio van het economische eigenbelang dat vereist. Zij, die daar niet aan willen, heten niet rationeel, maar emotioneel te reageren.

Minister Frans Timmermans heeft recent de kloof die qua belevingswereld tussen burger en Brussel bestaat treffend verwoord, toen hij zei: ik heb inmiddels geleerd dat mensen niet altijd in overeenstemming met hun eigen belangen handelen. De cruciale vraag is echter: wat is eigenbelang? Zolang wij dat slechts in meetbare macro-economische termen van brutonationaalproduct definiëren, dan is nog meer integratie, inclusief bankenunie, eurobonds en een volledig ontschotte interne arbeidsmarkt het logische antwoord.

VVD-lijsttrekker voor de Europese verkiezingen Hans van Baalen. Beeld anp

Maar als het eigenbelang meer dan materiële welvaart omvat, namelijk ook geestelijk welbevinden, dan ziet het er ingewikkelder uit. Dan spelen ook culturele factoren en onmeetbare zaken als identiteit en zich-ergens-thuisvoelen een rol. Bovendien betaalt micro-economisch een deel van de bevolking in de meer welvarender lidstaten voor die ontschotte arbeidsmarkt vanwege concurrentie uit Europese lagelonenlanden een forse prijs.

Een markt-Europa
Dat is mede een gevolg van de ongebreidelde markt. Het is derhalve ironisch dat de electorale euroscepsis die de VVD nu tot meer afstand nemen van Brussel verleidt, een reactie vormt op het Europa dat juist de VVD heeft helpen creëren. Het VVD-Europa is een markt-Europa.

VVD-Europarlementariër Jan Mulder verdedigde vrijdag in de NRC Verhof-stadt: 'Hij geeft de liberale fractie, met 85 leden relatief klein, meer gewicht dan de omvang rechtvaardigt.' Inderdaad. De Europese Commissie telt ook een buitenproportioneel groot aantal liberalen - en het rampzalige effect van hun eenzijdige marktfetisjisme keert zich nu tegen de VVD.

Binnen de VVD beschikt echter kennelijk niemand over voldoende hersens om dat te snappen. Beluister lijsttrekker Hans van Baalen gisteren: het gaat in Europa om de markt. Hoe meer markt, hoe beter.

De exponent van dit denken vormde de inmiddels op de mestvaalt van de geschiedenis gekieperde voorganger van Timmermans, Uri Rosenthal: Europa bestaat vooral om onze aardappels makkelijker te kunnen verkopen. Zo onovertroffen dom als hij zul je ze zelfs in de VVD met een lantaarntje moeten zoeken, maar ook de kern van Ruttes opvattingen is niet anders

De premier ging niet toevallig een paar weken terug juist in het anti-Europese Londen zijn 'Europese' visie uiteenzetten. Zijn prioriteiten: het versterken van de markt en het bevorderen van de vrijhandel. Europa is volgens hem 'van meet af aan een economisch project'.

Buiten spel
Dat is inderdaad de Engelse visie - en daarom staan de Engelsen in Brussel buiten spel. Rutte illustreert hiermee niets van Europa te weten en niets van Europa te snappen. Europa is niet een economisch project, maar allereerst een politiek project. Met economische middelen, zeker - maar dat is iets anders. Die vormen inderdaad het middel, niet het doel op zich. Het hoofddoel van de Europese samenwerking is niet meer markt, maar meer politieke stabiliteit, teneinde herhaling van twee door nationalisme veroorzaakte rampzalige wereldoorlogen te voorkomen.

Laat ik nog eenmaal - op het gevaar af dat het ondraaglijk wordt - een VVD-er uit de NRC citeren: 'Als we kritiek op de omvang van de Nederlandse overheid hebben, denkt toch ook niemand dat we Nederland willen afschaffen.' Nee: maar de VVD wil ook in Nederland van alles een markt maken. Zoals de grote Amerikaanse staatsman Benjamin Franklin dit VVD-denken al twee eeuwen terug hekelde: 'Holland is not a nation, but a shop.'

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van Volkskrant.nl.

 
Het VVD-Europa is een markt-Europa.
Fractieleider van de liberale fractie in het Europees parlement Guy Verhofstadt. Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden