Von der Dunk: 'Breekt in het Westen de revolutie uit?'

Is Europa immuun voor revoluties? En zo nee, is er enige kans dat een omwenteling slaagt en aan de oorzaak van de woede een einde maakt? Dat vraagt Thomas von der Dunk zich af.

Actievoerders gaan maandag door met hun Occupy-betoog op het Beursplein in Amsterdam. De betogers verbranden nepgeld voor het oog van de camera's. Beeld anp

Terwijl de 'Arabische lente' gaandeweg vastloopt in de taaiheid van de autocratische structuren, de slechte georganiseerdheid van de opstandelingen, alsmede interne etnische en godsdienstige tegenstellingen, die door de gevallen regimes lang onderdrukt waren en nu door de restanten daarvan doelbewust aangewakkerd worden teneinde met terugwerkende kracht het eigen gelijk te bewijzen, heeft de woede-beweging 'Occupy Wallstreet' dit weekend nu ook het Amsterdamse Beursplein bereikt.

Hoe het hier afloopt, weet geen mens, zoals ook de paar politici die zich lieten zien - Roemer van de SP en Plasterk van de PvdA - beaamden.

Is Europa immuun voor revoluties? En zo nee, is er enige kans dat een omwenteling slaagt en aan de oorzaak van de woede een einde maakt?

Bankiersuitschot in krijtstreep
Laat één ding vooropstaan: het protest tegen de nog steeds schaamteloos voortgaande zelfverrijking van het bankiersuitschot in krijtstreep, mogelijk als gevolg van de zege van het neoliberalisme na de Val van de Muur, is volkomen terecht. Even leek het er na het uitbreken van de kredietcrisis op dat ook de verantwoordelijken lessen zouden trekken. Enige maanden hielden zij zich voor de volkswoede schuil, maar toen de bui bleek over te drijven, kwamen zij uit hun betonnen holen te voorschijn en bonaneren nu weer als vanouds.

De angst voor de gevolgen van hun eigen wangedrag was in 2008 zowel in New York als in Londen merkbaar: er hing een prerevolutionaire sfeer. Er werden in Amerika voor de door torenhoge hypotheekschulden dakloos gewordenen bustochten langs de protserige villa's van de graaiende klasse georganiseerd, en in Engeland vermomden bankiers zich een tijdje als burgers, zoals Franse edellieden, die er voor 1789 op los geleefd hadden, na 1789 hun koets ook maar even thuislieten om niet op te vallen.

Topbankiershabitus
Lehman Brothers-topman Richard Fuld moest zelfs, toen hij voor het gerecht gedaagd werd, vrezen ter plekke te worden gelyncht. Dat dwong even tot inbinden, maar helaas is het heilzame effect van die vrees van korte duur geweest. Indien er toen een paar van zulke lieden aan lantaarnpalen waren opgeknoopt, had dat misschien wel een duurzaam effect op de gemiddelde topbankiershabitus gehad.

Geen twijfel: als de kredietcrisis niet in 2008, maar in 1908 was uitgebroken, was dat laatste ook gebeurd. We mogen het door de welvaartsstaat zijn vergeten, maar we konden dat in Europa vroeger ook. De hele negentiende eeuw door leidde de onvrede der ontrechten regelmatig tot halve en hele revoluties. Proletariërs hadden immers niets anders te verliezen dan hun kroost - en mogelijk een wereld te winnen.

Daar ligt een van de meest cruciale barrières voor een grootscheepse opstand in het Westen nu: de meeste burgers hebben, anders dan de arbeidersmassa's anderhalve eeuw terug, inmiddels ook veel te verliezen.

Veel te verliezen: ze hèbben het nog niet verloren. Dat verklaart in ieder geval in dit vroege stadium in Europa de aarzeling om mee te doen - als het veel slechter gaat, als er miljoenen hun huis kwijt zijn (zoals in Amerika) kan dat anders worden - zoals ook uit de samenstelling van de Beurspleinbezetters blijkt. Teveel slechts de usual suspects van elk protestdemonstratie, wat zich mede vertaalt in teveel hobbyistische leuzen die van de hoofdzaak afleiden: de totale ontsporing van het financiële systeem die ook de doorsnee-middenklasse-burger raakt. Die ontbrak daar (nog).

Gezonken schip van Rutte
Zo'n massale opstandigheid zou zich ook meteen in verkiezingsuitslagen moeten vertalen, waarbij de schuldigen - de rechtse partijen die indertijd de neoliberale ideologie hebben omhelsd dan wel, als bij ons de onbeleerbare VVD, nog steeds verkondigen - naar huis worden gestuurd. Daarvan is (nog) geen sprake: alleen een paar verstandige denkers als Frank Ankersmit hebben het moreel allang gezonken schip van Rutte verlaten.

En dat is een tweede belangrijk verschil met het verleden, al het om de eisen gaat: binnen het politieke stelsel van de negentiende eeuw was de massa onmondig, zodat zij niet in het parlement werd gehoord. Algemeen kiesrecht stond dan ook veelal bovenaan op het eisenpakket. Wel: anders dan in de Arabische wereld, waar de opstandigen van vrije verkiezingen verandering verwachten, hebben we die hier intussen al - juist als uiteindelijke vrucht van alle onrust van indertijd.

Dat verklaart ongetwijfeld mede de vaagheid van de doelstellingen en dus de (tot nu toe) geringe organisatiegraad plus het gebrek aan leiding. Men weet waar men terecht tegen is - maar waar is men precies vóór?

Anarchistische vrijheid-blijheid
Men wil niet aan politieke machtsvorming doen - maar om iets te bereiken is dat een absolute voorwaarde, want de tegenstander doet daaraan ook. Met anarchistische vrijheid-blijheid en voor elk-wat-wils is nog geen revolutie gewonnen - daarom staan ook de Facebookomwentelingen in de Arabische wereld op het punt van mislukken.

Intussen stelt de nieuwe beweging met name de sociaal-democraten voor een dilemma. In elke oprechte sociaal-democraat schuilt een revolutionair sentiment: de bestaande orde is niet per definitie de juiste, omdat zij veelal onrechtvaardig is. Zij kan zich dus niet voor de onvrede verschuilen.

Gedurende een eeuw heeft zij evenwel juist veel bereikt als gevolg van een mars door de bestaande instituties - maar is daarmee ook met die nu opnieuw bekritiseerde instituties versmolten geraakt. Die instituties zijn met het neoliberalisme immers sinds 1989 deels ontspoord, want deel geworden van het neoliberale bestel, en nu dus terecht voorwerp van radicale kritiek: zij hebben hun morele geloofwaardigheid verloren. Tegelijk zijn diezelfde instituties als zodanig onmisbaar om op ordentelijke wijze aan die ontsporing een einde te maken, omdat het alternatief al snel chaos is.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van vk.nl.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.