Opinie

Von der Dunk: 'Big Brother-tv in Buitenveldert'

het inmiddels geschrapte RTL4-programma '24 uur: tussen leven en dood' laat zien dat het moreel kompas in de neoliberale samenleving zoek is, schrijft columnist Thomas von der Dunk.

Het Amsterdamse ziekenhuis VUmc, waar het inmiddels geschrapte tv-programma werd opgenomen. Beeld anp

'Big Brother is watching you'. Zo luidde de als een refrein terugkerende waarschuwing in de politieke roman '1984' die George Orwell in 1949 publiceerde. Het verhaal speelde in een mogelijk Engeland van de toekomst, maar het was evident dat zijn schildering van een totalitaire staat die ook het complete privéleven van zijn inwoners beheerst, tot hun nachtelijke dromen toe, op de Sovjet-Unie was gemunt.

Twintig jaar later schreef de Russische dissident Andrej Amalrik 'Haalt de Sovjet-Unie 1984?' Het werd 1984, de Sovjet-Unie haalde het inderdaad , maar ook niet zo gek veel jaren extra meer. In 1989 viel de Muur; en twee jaar later ook de Sovjet-Unie. Eind goed, al goed - het Vrije Westen had gezegevierd, en niemand die nog over Big Brother sprak.

Totdat Big Brother steeds vaker juist in het Vrije Westen opdook, op een manier waarop Orwell ook in zijn stoutste dromen vast nooit zou zijn gekomen. Met toenemende frequentie verschenen eerst op straat overal de bewakingscamera's, vooral in Engeland - wie nu door bepaalde wijken van Londen wandelt, waant zich aan de oude westgrens van de DDR.

Bij het Parlementsgebouw hadden ze zelfs niet zo lang na 1984 vanwege de IRA ook de prikkeldraadversperringen overgenomen, en Number 10 werd met een soort anti-tankwal afgeschermd. In combinatie met de, als gevolg van het ontbreken van een constitutie, op papier vage en dus in de praktijk grote bevoegdheden van Westminster, heeft vandaag geen enkel westers land zoveel weg van een politiestaat.

Zak geld
Bij ons dook Big Brother in 1999 op als tv-programma - het schijnt een van de meest succesvolle Nederlandse exportproducten uit de laatste decennia geweest, waarvan ze ook in dictaturen vast veel konden leren.

Zeker: hier lieten mensen zich nog geheel vrijwillig voor het oog van de hele wereld dag en nacht bekijken, met een forse zak geld voor hun rol als lijdend voorwerp in het vooruitzicht - voor een forse zak geld doet menig door het neoliberalisme tot consument gereduceerd burger immers alles - maar de volgende stap kon natuurlijk niet eindeloos op zich laten wachten: de ónvrijwillige deelname aan Big Bother-tv.

Dat die stap in een ziekenhuis in Buitenveldert werd genomen, verbaast evenmin. De fascinatie met het menselijk lichaam - en vooral met dan van een ander - is oeroud, juist vanwege de taboesfeer waarin het tegelijk traditioneel in onze christelijke cultuur verkeert.

Pianopoten
In Victoriaanse tijden bestond zeker het vrouwenlijf beneden de navel officieel nauwelijks, en in preutse gezinnen moesten bij een verhuizing zelfs de poten van de piano omzwachteld worden omdat die anders onkuise gedachten opwekken konden. Zo'n beetje zoals sommige vrome moslims en joden vandaag nog helemaal overstuur raken bij het zien van één enkel onbedekt vrouwenhaar.
Voyeurisme: die term wordt nooit gebruikt voor mensen die in het geniep naar coniferen, kerktorens of kanonnen loeren, omdat dat 'eigenlijk' niet mag. Dat mag dan ook, zelfs geen fundamentalist die het verbiedt.

Niet toevallig mogen medische programma's zich al lang op grote populariteit verheugen. In hun obsessie met bloed vormen zij de moderne variant van de openbare executies uit ons eigen Europese verleden, waarnaar ook de hele goegemeente op het marktplein kijken kwam. En ook toen kon de beul vaak op een extra zakcentje rekenen als hij van het brandstapelen of vierendelen een aardige show wist te maken.

Wie zich nu verbijsterd afvraagt, hoe dit mogelijk is, kan niet om de maatschappelijke veranderingen heen die samenhangen met de zege van het neoliberalisme na de val van Big Brother in het Oosten. Het illustreert opnieuw dat een neoliberaal en een communistisch systeem grote overeenkomsten vertonen: in het tweede wordt je permanent beloerd uit naam van de almachtige staat, in het eerste uit naam van de almachtige markt.

Mediageilheid
Drie dingen komen hier samen. Ten eerste een algemeen publiek normverval, dat zich vertaald heeft in de gestage opmars van de pulppers en de cultstatus van GeenStijl: onbeschoftheid als hoofdcriterium voor heldendom. Uit mediageilheid is in het Nederland van Rutte ook voor politici morele kritiek taboe geworden. De hijgerigheid van de media zelf, sinds de door de VVD toegejuichte komst van de commerciële tv aan de kijkcijferterreur onderworpen, wordt erdoor gestimuleerd: goed is, wat goed verdient.

Ten tweede de commercialisering van het maatschappelijk middenveld. Ook zorginstellingen zijn nu bedrijven, die 'in de markt gezet' moeten worden. Voor het promoten van zichzelf als 'merk' had de VU in de concurrentieslag met de andere academische ziekenhuizen alles over. Zo kan extra geld van buiten binnengehaald worden, precies zoals minister Schippers wil. En dan zit er vast ook een leuke bonus voor de bedrijfstop in het vat.

Of er nu al door Eyeworks voor de opnames betaald is, weten we niet, maar dat wordt anders wel de volgende stap. En als het ene ziekenhuis dat doet, dan wordt het volgende daartoe straks ook gedwongen om de begroting rond te krijgen, omdat ministerie en zorgverzekeraars voor de laagste prijs zullen kiezen. Marktwerking in de zorg betekent dat Reinout Oerlemans straks op uw sterfbed meekijkt, zoals de Staat in Orwells 1984.

Ten derde openbaart zich hier de kloof tussen professionals en directie, die als gevolg van een gebrek aan moreel kompas niet meer zélf aanvoelt waar de grenzen liggen, en dat met protocollen poogt te ondervangen. Maar bij stuurloosheid helpen geen protocollen. Dan help alleen een stevig stuur.

Plus een andere directie. Mij lijkt dat de verantwoordelijken voor deze ontsporing direct dienen te vertrekken. En wel zonder bonus. Ik zeg dat er voor alle duidelijkheid bij, want je weet het tegenwoordig maar nooit.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van vk.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden