Volstrekt respectvol leven

Als veganisten in het nieuws komen, is dat nogal eens vanwege grimmige kwesties als dierenbevrijdingsacties, vernieling of brandstichting. Maar de meeste veganisten maken zich alleen maar zorgen om het dier: ‘Welk recht hebben mensen om andere levende wezens hun leven af te nemen?’..

Het was rond haar tiende dat Lisette Kreischer (27) aan haar moeder vroeg waar dat lamsvlees op haar bord toch vandaan kwam. Ze aaide nogal eens lammetjes in de omgeving van hun huis in Heerjansdam, vandaar die interesse. ‘Nou’, zei haar moeder, na enige aarzeling, ‘dit vlees groeit in de supermarkt.’

De jonge Lisette trapte er niet in. Althans: niet lang meer. Al snel moest moeder Kreischer vegetarische burgers voor haar dochter maken. En in de jaren daarna stopte Lisette geleidelijk aan ook met het eten of drinken van kaas en melk, van snoep met gelatine, van producten met e-nummers. Totdat ze op haar twintigste kon zeggen: ‘Hé, ik eet helemaal plantaardig.’

In de tussentijd had ze het niet altijd makkelijk. In haar pubertijd raakte ze ‘diep geschokt’ door onderzoeken met ‘dier- en mensonterende feiten’ over de bio-industrie. Die ging ze zien als een ‘massavernietigingsindustrie’. ‘Ik ben echt ingeklapt. Ik zag overal die vrachtwagens met varkens rijden, waaruit dan bloed stroomde. Ik dacht: dit kan toch niet, dat ziet toch iedereen. Maar de mensen draaiden hun hoofd weg. In plaats daarvan vonden ze mij maar gek.’

De puberende Lisette vroeg zich af: ‘Wat kan ik zelf doen?’ Op een dag, aan het begin van het jachtseizoen, ging ze met een spandoek in de tuin staan toen de fazantenjagers over de dijk liepen. ‘Nee, niet doen. Niet moorden’, stond er op haar spandoek. De jagers reageerden woedend. ‘Agressief. En in mijn omgeving zeiden veel mensen: doe dat niet, hou ermee op. Ik begreep dat activisme niet zoveel zin had. Ik kon maar beter een creatieve, positieve manier zoeken om iets tegen het dierenleed te doen.’

Dus bakt Lisette tegenwoordig veganistische taartjes, nog altijd in haar ouderlijk huis in Heerjansdam. ‘Rosie and the cupcake factory’, noemt ze haar bakkerijtje. En onder de noemer ‘Veggierose’ verzorgt ze veganistische catering op evenementen, ze geeft workshops veganistisch en vegetarisch koken (‘op gastronomisch niveau’) en ze doet in veganistische thee.

Een ‘conceptbureau voor duurzaam genieten’, zo omschrijft ze Veggierose. Kreischer, die afstudeerde als stylist en interieuradviseur, schreef ook twee boeken: Ecofabulous koken in alle seizoenen, en Veggie in pumps, samen met een journaliste. Zelf is ze een van die ‘veggies in pumps’, zeven jonge vrouwen die een ‘lifestyleplatform’ vormen voor ‘duurzaamheid, schoonheid, milieu- en dierenwelzijn, mode en passie.’

Lisette Kreischer staat in haar veganisme allang niet meer alleen, zegt ze. ‘Volgens mij groeit het aantal veganisten enorm. Toen ik twintig was, was ik op de academie in Amsterdam een vreemde eend in de bijt. Maar tegenwoordig kom ik overal veganisten tegen.’

Betrouwbare cijfers ontbreken (de Nederlandse Vereniging voor Veganisme spreekt van 16 duizend veganisten, tegen 700 duizend vegetariërs), maar vermoedelijk heeft Kreischer gelijk. Ook volgens Folkert Nijboer, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme, groeit het aantal veganisten, in de slipstream van het stijgende aantal vegetariërs. De ver doorgevoerde (veganisten spreken eerder over de consequent doorgevoerde) variant van het vegetarisme, kreeg in de jaren zeventig van de afgelopen eeuw enige bekendheid. Pas sinds de eeuwwisseling komen veganisten – die in het ideale geval geen enkel gebruik maken van dierlijk voedsel en van dierlijke materialen – regelmatig in het nieuws. En helaas voor de veggies in pumps: vaak vanwege grimmige kwesties. Zoals daar zijn: dierenbevrijdingsacties, bedreiging, intimidatie, vernieling en brandstichting. Gericht tegen nertsenfokkers, veetransporteurs, slachthuizen, bontwinkels, proefdiercentra, farmaceutische bedrijven, circussen en banken.

Sinds de jaren tachtig gaat het om honderden acties, waarbij het geweld gestaag toenam. ‘De dieren hebben helemaal niks aan jou als je alleen maar veganist bent en een grote bek opzet over hoe en wat jij allemaal wel niet vindt van dierenbevrijding’, schrijft een anonieme woordvoerder van het Dierenbevrijdingsfront in april 2000 in actieblad Ravage. ‘Ze hebben veel liever dat jij ’s nachts op pad gaat om op je knieën in de modder te liggen om hen te bevrijden.’

Van twee van de vier activisten die dit jaar – na de oprichting van een speciaal, landelijk politieteam – werden opgepakt vanwege het loslaten van nertsen, is bekend dat ze veganist zijn. Dat – en ook het feit dat Volkert van der G., de moordenaar van Pim Fortuyn veganist is – zadelt de veganistische beweging, zacht gezegd, op met een imagoprobleem.

Het dilemma is ook voor Folkert Nijboer van de veganistenvereniging levensgroot: als je eenmaal vindt en voelt dat dieren worden onderdrukt, zoals voorheen vrouwen en zwarten werden achtergesteld, wat doe je dan?

Actievoeren doet hij zelf ook regelmatig. Dat begon al rond zijn tiende, in Berlicum. Zijn vader stuurde hem met een paar kistjes met konijnen naar de poelier. Daar zag de kleine Folkert nog meer kistjes met konijnen en hij vroeg aan de poelier: ‘Wat doe je daar allemaal mee?’ ‘Nou, die slacht ik’, antwoordde de poelier. ‘Dat kan wel wezen’, zei Folkert, ‘maar niet die van mij.’ En hij nam de konijnen weer mee naar huis. Daarna stuurde zijn vader nooit meer konijnen naar de poelier.

Bij de acties die hij nu nog voert, treft hij andere veganisten. In Rijswijk bijvoorbeeld, bij het BPRC, waar medische proeven met apen worden gedaan. Dat zijn emotionele momenten. ‘Dan sta je daar bij die hokken. En je weet: er is maar één hek tussen die dieren en jou. En die dieren worden gemarteld en gedood. Sommige apen zijn uit de natuur gerukt en worden door reisbureau Thomas Cook hier naartoe gebracht. Goed, je houdt je aan de wet, maar als je wegloopt bij die hekken voel je je machteloos. Je hebt het gevoel dat je die dieren verraadt.’

De stap naar hardere actie lijkt dan nog maar klein. Maar nee, zegt Nijboer: ‘Actie is goed, maar we gaan niet slopen, vernielen of bedreigen. Je moet je houden aan de wet. Je mag pas met de wet breken als die in strijd is met de mensenrechten en met de kwetsbaren onder ons. Dan mag je ongehoorzaam zijn, want jij kiest voor de zwakken. Maar je gaat niet die boer bedreigen. Je mag wel appelleren, en een demonstratie houden. Maar je gaat niet dieren bevrijden, tenzij je de consequenties heel goed hebt doordacht.’

Nijboer is een principieel man. Hij dronk nooit een druppel alcohol, zelfs niet toen hij als puber in een rockbandje speelde. Hij vliegt nooit, want dat is slecht voor het milieu. En als het even kan koopt hij fairtradespullen. Want: ‘Het is echt niet zo dat veganisten mensen onbelangrijk vinden. Maar ik vind ook: welk recht hebben mensen om andere levende wezens hun leven af te nemen? In hoeverre zijn wij god?’

Het zijn precies dat soort principiële stellingnames die bij veel mensen op weerstand stuiten, zegt Bernd Timmerman. Timmerman is socioloog en gespecialiseerd in dierenrechtenorganisaties. Hij was een paar jaar adjunct-directeur van de Dierenbescherming en is vegetariër. En dat is, vindt hij, iets heel anders dan een veganist. Want: ‘Als vegetariër draag ik nog wel wat dierenleed op mijn schouders. Ik eet kaas, dus moeten er kalveren zijn gedood. Ik draag leren schoenen. Veganisten doen dat niet. Zij willen volstrekt respectvol leven. Daar heb ik bewondering voor, maar veganisten beschouwen zich wel als de morele elite. En je kunt ook niet echt met ze lachen; ze zijn bang dat de hemel op ze valt.’

Anarchistische hoek
Veel veganisten zijn te vinden in de uiterst linkse, vaak anarchistische hoek, volgens Timmerman. Bij Eurodusnie en een radicale actiegroepen als Respect voor Dieren. ‘Ze zijn compromisloos. En strategieloos. Ze gaan rustig demonstreren bij een biologische slager, terwijl je zou denken: neem nou een uitwas als doelwit. Het bevrijden van nertsen betekent dat die dieren gegarandeerd snel en op nare wijze doodgaan. Door hun harde acties smelt het draagvlak voor de dierenzaak.’

Niet dat Timmerman tegen actievoeren is en ook niet tegen burgerlijke ongehoorzaamheid. ‘Als Rosa Parks niet op de plaats van een blanke was gaan zitten in de bus, had de burgerrechtenbeweging voor de zwarten nooit zo ver kunnen komen. Geen enkele sociale beweging haalt resultaten door alleen maar binnen de wet te blijven. Maar criminele daden werken averechts en moet je hard aanpakken.’

Erno Eskens, filosoof, vegetariër en bestuurslid van de stichting Dier en Recht verklaart het radicale activisme van sommige veganisten uit ‘ondergangsromantiek’. ‘Ze gaan uit van het idee: de wereld is gedoemd, maar wij gaan onszelf redden door zuiver te leven. Ze wenden zich dus in feite af van deze samenleving.’

In zijn boek Democratie voor Dieren beschrijft Eskens onder meer de straight edge-beweging, die begin jaren tachtig voortkomt uit de punkbeweging.

[Zie verder pagina 32]

De bottom line is: het dier is geen gebruiksvoorwerp
[Vervolg van pagina 29]

De aanhangers leven strikt veganistisch, zijn tegen abortus en drinken en blowen niet. Wel luisteren ze naar hardcoremuziek. Eskens: ‘Het idee is: de wereld is hopeloos ontspoord, maar ik heb mezelf onder controle.’ De letter X wordt symbool voor die levenshouding. Binnen de straight edge-beweging zijn er volgens Eskens hardliners die ‘ondergangsactivisme’ bedrijven. Dieren zijn daarbij ‘broeders en zusters’ die uit de ‘martel- en moordindustrieën’ bevrijd moeten worden. Eskens: ‘Deze veganisten formuleren geen ideaal. Voor de dierenrechtenbeweging zijn ze een blok aan het been. Ze leven buiten het systeem, zuiver en authentiek, met de rug naar de samenleving.’ Of de genoemde activisten van Respect voor Dieren voldoen aan de definitie van Eskens is niet bekend, wel laat woordvoerder Max Boon weten ‘geen zin’ te hebben om aan dit verhaal mee te werken.

Overigens ligt de oorsprong van het dierenrechtenactivisme nog vroeger, in 1975, bij het verschijnen van het boek Animal Liberation, van de Australische filosoof Peter Singer. Singer vindt dat de ‘onrechtvaardige achterstelling van dieren’ moet verdwijnen. Hij stelt dat op de emancipatie van de slaaf, de vrouw, de donkere mens en de homo de emancipatie van het dier moet volgen. Met een beroep op Singer – die buitenwettelijke acties niet veroordeelt zolang ze niet te ver gaan – worden de acties van activisten in vooral Engeland, almaar radicaler. En het lukt de geschrokken Singer niet meer om de geest in de fles te krijgen. Toch vormen de ‘ondergangsactivisten’ maar een kleine minderheid onder de veganisten, meent ook Erno Eskens.

Contact met je gevoel
Izmar Verhage (28) herkent zich in ieder geval niet in het profiel. Hij heeft zojuist een veganistische maaltijd opgediend in de met een houtkachel verwarmde huiskamer van de veganistische woongroep waarin hij leeft in Den Haag. Daar hangt vooral een gemoedelijke sfeer, al was het maar omdat de maaltijd – een schotel met uien, knoflook, boontjes, zoete aardappelen, paprika, basmatirijst, peentjes, arrowroot, gekiemde zaden en miso – wordt genuttigd op de vloer, op een tapijt. Izmar Verhage is allesbehalve activistisch en al helemaal niet streng voor zijn omgeving. Hij beleeft het veganisme meer als een ‘windrichting’ waar hij zich goed bij voelt. Het gaat hem om ‘contact met je gevoel’, om ‘evenwicht’, om zijn liefde voor de natuur. Van scherpslijperij moet hij niets hebben. Ik geef om al het andere leven, maar ik ben niet honderd procent strikt.’

Jasmijn Berg voert wel actie, zowat wekelijks demonstreert de Groningse met de Anti Dierproeven Coalitie. Berg was al jong vegetariër, maar toen ze een paar jaar geleden ontdekte dat er kalveren sneuvelen om koeien melk te laten geven, werd ze veganist. Ze stopte ook met paardrijden, want ‘paarden vinden het helemaal niet fijn om gezadeld te worden of een bit in te krijgen’. ‘Informatief’ en ‘ludiek’ actie voeren is goed, maar het gebruik van geweld wijst ze af, zegt ze. ‘Al kan ik me voorstellen dat mensen zich zo machteloos voelen dat ze te ver gaan.’

Ook Gijs van Amelsvoort (29) herkent zich niet in het door Erno Eskens geschetste beeld. En dat terwijl Van Amelsvoort, die het bezoek ontvangt in zijn gloednieuwe fietsenwinkel in Amsterdam, wel degelijk via de punkscene en de straight edge-beweging uitkwam op het veganisme. ‘Je had vroeger de bands als Youth of Today en Minor Treath. Die laatste band kwam met dat straight edge-idee. Dus geen drank, geen drugs, niet roken.’ Het paste Van Amelsvoort meteen. Hij verkeerde in een groepje skateboarders. ‘Op een gegeven moment gingen mijn vrienden blowen. Dan zaten ze daar maar te zitten. Ik vond dat saai.’

Ook vriend John (35), die aan het werk is in de winkel en al achttien jaar veganist is, noemt de hardcorescene. ‘Dat was heel politiek, daar werd nagedacht over de wereld. Ik ben blij dat het veganisme nu ook wordt opgepikt door de grote namen. Dat Stella McCartney nu samen met Morrisey een veganistische schoenenlijn gaat beginnen, vind ik fantastisch.’

Het wereldje van Van Amelsvoort en vriend John ziet er op het oog eerder dynamisch dan anti-maatschappelijk uit. Van Amelsvoorts winkel specialiseert zich in fixed-gearfietsen, fietsen zonder rem en zonder versnelling, populair bij fietskoeriers. En laat nu net het veganisme en de hardcoremuziek in het wereldje van fietskoeriers tamelijk populair zijn.

Van Amelsvoort zou willen dat het veganisme afkomt van ‘het aureool van geitenwollensokken.’ ‘Veganisme hoeft niet saai te zijn. Ik heb in New York gewoond. Daar heb je in elk restaurant wel drie veganistische opties op de kaart. In Amsterdam kijken ze je raar aan als je er om vraagt. Je kunt maar in een paar restaurants terecht.’

Dat had ook Lisette Kreischer al gezegd: ‘New York is het walhalla. Daar is het veganisme booming.’

Over dierenrechtenactivisme spreken Gijs van Amelsvoort en John liever niet. Een van de activisten die onlangs werd opgepakt tijdens een nertsenbevrijdingsactie kennen ze ‘uit de muziekwereld.’ Van Amelsvoort: ‘Dergelijke dingen hoor je altijd pas achteraf. Mensen die acties doen, praten daar niet over. Het activisme is geen deel van mijn leven. Het veganisme wel. En ook daar denk ik niet meer elke dag over na.’ Desondanks: ‘Ik ben er niet negatief over. Er worden nog altijd dagelijks tienduizenden dieren geslacht. En nu zie je dat bont weer populair wordt. Dat is frustrerend. Dan ga ik geen excuus maken voor acties.’

Ook onder veganisten zijn er nog heikele kwesties. Over dierproeven bijvoorbeeld. John kan zich voorstellen dat, ‘in het uiterste geval, om levens van honderden mensen en dieren te redden, een leven wordt opgeofferd. Maar dat is een oorlogsredenering.’

Voor Gijs van Amelsvoort gaat dat echter al te ver.

John heeft ook twee katten en ook dat gaat strikt genomen over de veganistische scheef. Want het houden van dieren is in principe uit den boze.

Van Amelsvoort: ‘De bottom line is: het dier is geen gebruiksvoorwerp. Geen enkel dier. Een kip is er niet voor ons. Een kip is er om kip te zijn.’

Verbetering: ‘Sommige apen zijn uit de natuur gerukt en worden door reisbureau Thomas Cook hier naartoe gebracht’ (het Vervolg, 2 januari, pagina 29). Reisorganisatie Thomas Cook weerspreekt deze bewering van Folkert Nijboer van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme. Volgens de reisorganisatie is zij niet betrokken bij het overbrengen van apen of andere dieren die worden misbruikt voor medische proeven

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden