Reportage

Volledig gezuiverd van de Sovjet-tijd

Beelden, monumenten, zelfs de naam van steden. De Oekraïense regering wist alle herinneringen aan het Sovjet-verleden uit. Tot verdriet van velen. 'Je moet ons onze geschiedenis niet afnemen.'

Voor de verwijdering was het beeld van Lenin al beklad.

Het is de laatste keer dat Pavel Gretsjkosej met zijn zoontje een wandeling maakt door het Kotovski Park aan de Kotovski Laan in Kotovsk. Het parkje blijft bestaan, maar het zal nooit meer hetzelfde voelen. Het goudgekleurde standbeeld van Lenin is al weggetakeld. Afgevoerd in een metalen laadbak. De zwarte sokkel is achtergebleven. De statige graftombe van generaal Kotovski gaat ook tegen de vlakte, er staan al hekken omheen.

Binnenkort is dit het Sjevsjenko Park aan de Sjevsjenko Laan in Podolsk. Dezelfde lindebomen, dezelfde gescheurde asfaltpaadjes, maar volledig gezuiverd van verwijzingen naar de Sovjet-Unie. In een stad met een nieuwe naam.

Vanaf maart moeten tienduizenden straten, honderden parken en 910 gemeenten in Oekraïne hernoemd zijn. President Petro Porosjenko had alle gemeenten vorig jaar negen maanden de tijd gegeven om symbolen van het Sovjetverleden te verwijderen. Want sinds de oorlog tegen pro-Russische separatisten staat de Sovjet-Unie voor verderf. Verwijzingen naar de communistische geschiedenis zijn bij wet verboden. Wie een communistisch souvenir verkoopt, riskeert tien jaar gevangenisstraf.

Sovjethelden weg

Het was een hele puzzel om de Sovjet-Unie uit te gummen in Kotovsk, een stadje bij de Moldavische grens dat alleen bereikbaar is via de slechtste asfaltwegen van Europa. Van de 143 straten moesten er 65 hernoemd worden. De twee standbeelden van Lenin dienden te verdwijnen, die van andere Sovjethelden ook.

Net als in veel andere steden in Oekraïne heeft bijna alles in Kotovsk wat te maken met de Sovjet-Unie. Alleen de naam al: Kotovski was de generaal die het stadje in de Russische burgeroorlog onder het bewind van de bolsjewieken bracht. Een held. Maar nu dus een schurk.

'Kotovski was een goede generaal', zegt Pavel Gretsjkosej (42) in het Kotovski Park. Hij is op een bankje gaan zitten naast de graftombe van de generaal. Zijn zoontje Mark van anderhalf dartelt om hem heen. 'Twintig jaar leefde ik in de Sovjet-Unie, het was de gelukkigste tijd van mijn leven.' Met trots vocht Gretsjkosej in het Rode Leger in Afghanistan. Zijn maten waren allemaal Sovjets. Oekraïner, Rus - het deed er niet toe. 'De Sovjet-Unie is mijn geschiedenis en die van bijna alle volwassenen hier. Die moet je ons niet afnemen.'

Vanaf het bankje kan hij de eenzame zwarte sokkel aan de andere kant van het parkje zien. Dat doet pijn. Niet alleen omdat Gretsjkosej dan terugdenkt aan hoe hij als kind eeuwige trouw zwoer aan de idealen van Lenin. Maar ook omdat hij niet weet wat ervoor in de plaats moet komen.

Echte helden

De regering weet dat wel. De nieuwe namen van straten en steden moeten de echte helden van Oekraïne eren: nationalisten die in de 20ste eeuw voor de Oekraïense onafhankelijkheid vochten. Een van de grootste nieuwe helden is Stepan Bandera, leider van de nationalisten rondom de Tweede Wereldoorlog. In de regio van Kotovsk kreeg hij al een straat.

Gretsjkosej begrijpt het niet: 'Hoe kun je nou een straat naar Bandera vernoemen? Hij heeft onze eigen Sovjetmensen vermoord.'

De nieuwe namen vallen bij veel Oekraïners verkeerd. Bandera en andere nationalisten staan bekend als de mensen die met de nazi's samenwerkten om een bondgenoot te hebben tegen de Sovjet-Unie. In die rol waren Oekra-iense nationalisten verantwoordelijk voor 'een van de wreedste etnische zuiveringen uit de Oekraïense geschiedenis', schreef een groep van 69 westerse historici aan president Porosjenko. Met de verering van de nationalisten keurt Porosjenko de slachtpartij op tienduizenden Polen goed, waarschuwden de historici. Porosjenko negeerde de oproep.

Van het beeld van Lenin in het Kotovski Park in Kotovsk rest alleen de sokkel. Binnenkort staat die in het Sjevsjenko Park in Podolsk.Beeld Arthur Bondar / de Volkskrant

Neutrale namen

Nu duiken de namen van nationalisten op in Kotovsk. Om de onrust onder de bevolking te dempen, krijgen de grote straten in Kotovsk een neutrale naam. Leninstraat is straks Schoolstraat. De stad zelf gaat verder als Podolsk, een verwijzing naar een vroegere Oekraïense regio.

De naamsveranderingen betekenen dat alle inwoners binnenkort hun paspoorten moeten laten vervangen. Woonplaats Kotovsk bestaat immers niet meer. Bedrijven moeten hun registraties veranderen. Reclameborden, visitekaartjes, briefpapier.

Zelfs het symbolische standbeeld Moederland - 62 meter hoog - in de hoofdstad Kiev moet mee met de tijd. Op het schild in de rechterhand van het vrouwenbeeld pronkt een hamer en een sikkel. Het is nog onbekend hoeveel de verbouwing van het 13 ton zware schild gaat kosten.

Belastingbetaler

'Natuurlijk moeten belastingbetalers dit allemaal betalen', zegt Joelia Kirsanova (46). Ze loopt door het andere parkje van Kotovsk, met een dode haan bungelend aan twee poten in haar linkerhand. De geldproblemen zijn groot. Met haar andere hand wijst Kirsanova naar een kale plek in het parkje. Tot voor kort stond daar het tweede Lenin-standbeeld van de stad, een zilveren. Nationalisten hakten het hoofd doormidden, zodat er nog een tijdje een verminkt gezicht van Lenin in het parkje stond. Nu is het beeld helemaal weg.

'Natuurlijk hadden we goede en slechte tijden in de Sovjet-Unie', zegt Kirsanova. 'Maar het is onze geschiedenis. Onze kinderen moeten erover leren. Ik vroeg mijn 10-jarige neefje laatst wie Stalin was. Hij antwoordde: waar woont hij? Toen ik vroeg of hij Karl Marx kende zei hij: ja, dat was een dichter die wat sprookjes geschreven heeft.' Kirsanova zucht, de haan bungelt wat heen en weer. 'Zo leren we nooit van onze geschiedenis.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden