Nieuws

Volksverlakkerij of een extra stem voor het volk? Senaat sterk verdeeld over voorstel correctief referendum

Eindelijk leek een correctief referendum kansrijk, maar nu is een te hoge uitkomstdrempel mogelijk het struikelblok.

Het debat in de Eerste Kamer over het correctief referendum.  Beeld ANP
Het debat in de Eerste Kamer over het correctief referendum.Beeld ANP

Het is al decennia een politieke thriller. Is het haalbaar en wenselijk in Nederland een bindend correctief referendum in te voeren, net als in veel andere landen? Dinsdag was een dag vol nieuwe cliffhangers, tijdens een debat in de Eerste Kamer. ‘Laten we niet sterven in schoonheid’, luidde de oproep van D66-senator Boris Dittrich.

Drie keer eerder is het al geprobeerd, met de Nacht van Wiegel in 1999 als bekendste mislukking. Toen sneefde een wetsvoorstel op de ene stem van VVD-senator Hans Wiegel, nadat de Tweede Kamer al twee keer met de noodzakelijke grondwetswijziging had ingestemd. 

Ditmaal pakte SP-Kamerlid Ronald van Raak de pen en de prittstift  op. Hij maakte een initiatiefwet die in september door de Tweede Kamer is goedgekeurd. Van Raak kwam in actie nadat de Staatscommissie parlementair stelsel eind 2018 als een van de belangrijkste aanbevelingen deed een bindend correctief referendum in te voeren.

In Van Raaks voorstel krijgt de bevolking de gelegenheid, als voldoende handtekeningen zijn opgehaald, zo’n referendum af te dwingen over een wet die al wel door het parlement is aangenomen maar nog niet in werking is getreden. ‘Een controle achteraf’, aldus Van Raak. In de Tweede Kamer stemden alleen VVD, CDA, SGP en Denk tegen.

Dat bood perspectief, want die partijen hebben in de senaat – die nog tot juni 2023 in deze samenstelling zit – bij elkaar maar 23 zetels. Niet alleen is dat een minderheid van de 75 zetels, het geeft ze ook niet de mogelijkheid de tweederde meerderheid te blokkeren die na de verkiezingen in een tweede stemronde noodzakelijk is.

Maar dinsdag bracht een plotwending van uitgerekend gekende voorstanders als PvdA, GroenLinks en het in drie fracties geïmplodeerde Forum voor Democratie (fractie-Otten, fractie-Van Pareren) nieuwe spanning in het epos. In de Tweede Kamer ging de ChristenUnie pas met het bindend referendum akkoord nadat met een amendement de uitkomstdrempel op 40 procent was gesteld. Daartegen bleken nu de genoemde fracties grote bezwaren te hebben.

Een uitkomstdrempel was al door de staatscommissie geadviseerd. Bij een geldig referendum moet dan niet alleen de meerderheid ‘nee’ tegen een wet zeggen, maar moet die meerderheid ook aan een getalsmatige voorwaarde voldoen. Volgens de staatscommissie volstond eenderde van de (zeg: 12 miljoen) kiesgerechtigden, wat neerkomt op 4 miljoen stemmen.

Het CU-amendement verhoogde de drempel naar de helft van de opkomst bij de laatste Kamerverkiezingen. Die ligt meestal rond 80 procent. In het rekenvoorbeeld zijn dat 9,6 miljoen stemmen, waardoor dus 4,8 miljoen mensen bij een referendum ‘nee’ zouden moeten zeggen. Ter vergelijking: bij het (toen nog) raadgevend referendum over het verdrag tussen de EU en Oekraïne brachten vijf jaar geleden iets meer dan 4 miljoen mensen hun stem uit, waarvan 2,5 miljoen tegen.

‘Op deze manier is het een fopinstrument’, oordeelde GL-senator Ruard Ganzevoort. ‘Geen enkel referendum zal een geldige uitkomst krijgen.’ Andere senatoren gebruikten vergelijkbare kwalificaties, van ‘een wassen neus’ tot ‘een dode mus’. FvD-senator Paul Frentrop repte van een ‘gecastreerd voorstel’, Henk Otten van ‘een killer amendement’.

SP, D66 en PVV bleven Van Raak steunen, maar senator Ruud Koole (PvdA) wees erop dat de Eerste Kamer een ‘kamer van heroverweging’ is. Omdat ook drie geraadpleegde experts meenden dat de drempel in de wet nu te hoog is, vroeg hij of de initiatiefnemer bereid was terug te gaan naar de Tweede Kamer.

‘Dat mag u mij niet vragen, zolang ik geen enkele aanwijzing heb dat daar het licht brandt’, antwoordde Van Raak. Hij bestreed bovendien dat geldige referenda onmogelijk zijn: ‘Dat is gewoon niet waar. Als een referendum tegelijk wordt gehouden met de Kamerverkiezingen, hoeft de drempel geen probleem te zijn.’ 

De stemming in de Eerste Kamer is waarschijnlijk volgende week dinsdag.

LEES OOK

De poging om een bindend correctief referendum in te voeren, past in een reeks staatsrechtelijke vernieuwingen. Hier leest u er zes.

In dit interview met minister Ollongren  (Binnenlandse Zaken, D66) van vorige zomer gaat zij in op de nieuwe manier waarop vanaf 2025 de Tweede Kamer wordt gekozen.

Waarom is een Grondwet belangrijk? Waarom is het opstellen van een Grondwet een van de eerste dingen die nieuwe democratieën doen? Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans geeft in dit vraaggesprek uit 2019 antwoord op deze en andere vragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden