Volksliederen

Componist Theo Loevendie en luitenant-kolonel Gert Jansen hebben een ding gemeen: hun voorkeur voor het Wilhelmus. Loevendie noemt de ritmische onregelmatigheden interessant en meent dat die in geen enkel ander Europees volkslied voorkomen....

THEO LOEVENDIE; GERT JANSEN

Theo Loevendie

Hoewel ik opgegroeid ben met het idee dat volksliederen, vooral het Wilhelmus, staan voor alles wat verwerpelijk is (miljoenen jonge mannen die op de tonen van hun volkslied ten behoeve van het grootkapitaal de dood zijn ingejaagd), heb ik geen moeite mijn waardering voor een aantal volksliederen uit te spreken. De scherpe kanten van die opvatting uit mijn jeugd zijn al lang weggesleten, hoewel ik gezwollen nationalisme nog steeds zie als een aanzet tot racisme en superioriteitswaan. Maar muziek is mijn vak, dus:

1. Nederland. Voor zover mijn kennis gaat, het beste volkslied ter wereld. Voordat het de bekende Wilhelmus-tekst kreeg toegediend, was het als volksliedje in Europa al lang bekend in verschillende versies, onder meer als Frans soldatenlied, hoewel zeker sneller, pittiger gezongen dan de gedragen psalmtoon die nu gangbaar is. Door deze volkse, en misschien wel tot de Middeleeuwen teruggaande afkomst, bevat het Wilhelmus op een natuurlijke manier een aantal interessante ritmische onregelmatigheden, die in die mate waarschijnlijk in geen enkel nationaal volkslied voorkomen.

2. Frankrijk. De Marseillaise is macho en martiaal getint. Veel pittiger dan het volkslied van Engelsen, Duitsers of Nederlanders, met toch even een melancholieke wending. Het ideale lied om oorlog te voeren: 'Le jour de gloire est arrivé.'

3. Rusland. Pathetisch, brullende koren, in de Sovjet-versie althans, maar een pakkende melodie. Weidse steppen, massale revoluties en heel veel ellende doemen op, wat van het Wilhelmus niet gezegd kan worden.

4. Engeland. 'God save the Queen' is rustig en beschaafd als het Duitse en het Nederlandse volkslied. Wat de titel betreft, kan ik me andere prioriteiten voorstellen voor de Engelse samenleving.

5. België. Aan ons verwant volk, met een volkslied dat toch die opgewondenheid van zuidelijker contreien verraadt. Steekt daarin de Marseillaise zelfs naar de kroon.

6. Duitsland. Gemengde gevoelens, omdat ik het moeilijk los kan maken van de tekst die in mijn geheugen gegrift staat: 'Deutschland, Deutschland, über alles'. Muzikaal zeer aanvaardbaar en in de strijkersversie van de Duitse televisie uitgesproken vriendelijk en correct. Een tikkeltje expansiever dan het Wilhelmus of God save the Queen.

7. Turkije. Het enige volkslied, mij bekend, dat in mineur staat. Hoewel het klinkt als afkomstig uit een mindere opera van Giuseppe Verdi, is mijn band met de muziek van Verdi hier minder belangrijk dan mijn band met Turkije, alleen al vanwege mijn beide half-Turkse dochters Saadet en Esma.

8. Polen. De muziek kan ik mij niet voor de geest halen, maar de tekst moet een van de mooiste en meest toepasselijke ter wereld zijn, afgaand op het begin: 'Nog is Polen niet verloren'. Ik zie het voor me: Warschau in puin, 1945, en nog verder terug in de geschiedenis. Een van de weinige volkeren waarvan ik het nationalisme kan aanvoelen.

9. Het Palestijnse volkslied is mij volkomen onbekend, misschien bestaat het nog niet. Aangezien Nederland binnenkort het voorzitterschap van de Europese Unie gaat bekleden, wacht ons allen een taak om wat - hoe weinig ook - bij te dragen aan een snelle realisering van een Palestijnse staat met Jeruzalem als hoofdstad. Daar hoort een volkslied bij, desnoods componeer ik het zelf.

10. Volksliederen in en buiten Europa waar ik nieuwsgierig naar ben: Cuba (swingende salsa of marxistische mars?)

Burundi (alleen maar trommels?)

Hebben Lappen een volkslied?

Gert Jansen

Niet bekend

Wat mij in het bijzonder aanspreekt, zijn volksliederen die een gedragen, lyrische melodie hebben, of de liederen die bijna een 'ouverture' op zichzelf zijn.

Een duidelijke Top-10 van Europese volksliederen kan ik niet geven, maar zeker is dat ons volkslied, het Wilhelmus, voor mij op de eerste plaats komt: muzikaal interessant door de wisselende maatsoorten en een mij aansprekende muzikale lijn. Daarnaast zijn er voor mij bepaalde emoties mee verbonden op momenten dat ik het Wilhelmus met de JWF Kapel heb uitgevoerd, zoals bij de Nationale Herdenking op 4 mei op de Dam, of bij het vertrek van het 44ste Pantserinfanterie-bataljon naar Libanon, waar het volkslied als enige werd uitgevoerd. Maar ook onlangs bij de herdenking van het met de Herculesramp omgekomen Fanfarekorps Koninklijke Landmacht in het Italiaanse Nonantola. Uitgevoerd door de plaatselijke muziekvereniging was het zeker geen perfecte muzikale gebeurtenis, maar wel ontegenzeglijk emotioneel.

Andere volksliederen die een aansprekende melodie hebben, zijn die van Hongarije, een expressieve koraalachtige melodie, Letland en Oekraïne, beginnend met een melodische lijn waarbij in het slot met signalen een heroïsch karakter ontstaat.

Ook het volkslied van Roemenië heeft zo'n 'krijgshaftig' karakter door de signalen, maar ook door zijn martiale tempo en speelwijze. Het statige karakter komt eveneens naar voren in het volkslied van Polen.

Geheel anders is het volkslied van Italië, dat bijna een opera-ouverture op zichzelf is, met verschillend thematisch materiaal en verschillende karakters. Zelfs bij officiële gelegenheden wordt meestal maar een deel (het 'verse') uitgevoerd.

Is er normaal gesproken één uitvoering van het volkslied, soms merk je dat er verschillende interpretaties zijn. Dit is goed merkbaar bij het volkslied van Amerika, maar omdat dat niet in het rijtje (Europese volksliederen) thuishoort, noem ik als voorbeeld het volkslied van Groot-Brittannië. De melodie en de harmonie van het bekende 'God save the Queen' zijn niet anders, maar bij officiële gelegenheden wordt door de collegae-militaire-kapellen gebruik gemaakt van verschillende bewerkingen. De keuze voor dit volkslied is dan ook niet zozeer gebaseerd op de melodie, maar op het intrigerende aspect.

Ten slotte nog twee Noord-Europese landen: allereerst het volkslied van Noorwegen, dat weer een wat statig karakter heeft, maar zeker ook het volkslied van Zweden, dat slechts tien maten telt maar wel een zeer lyrische, expressieve melodie heeft.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden