Volgens Verhoeven Episode 87: Greed (1924) - deel II PAUL VERHOEVEN EN ROB VAN SCHEERS

Het recht op final cut bestond nog niet toen Erich von Stroheim moest toezien hoe zijn Greed werd ingekort van 9 uur tot 140 minuten. Naïviteit kan regisseurs lelijk opbreken, ontdekte ook Verhoeven aan den lijve.

'Onder de titel Greed wilde Erich von Stroheim de naturalistische roman McTeague (1899) van Frank Norris minutieus verfilmen. Met 300 pagina's was zijn scenario bijna net zo lang als de roman, mede omdat hij twee verhaallijnen toevoegde. Behalve dat we het drietal McTeague, Trina en Marcus volgen, die door een onverwachte winst van 5.000 dollar bij de loterij in onderlinge onmin raken, vertelde Von Stroheim ook het verhaal van twee oudere buren van McTeague. Bovendien zoomt hij in op de Mexicaanse Maria die Trina het lot verkocht - het begin van alle ellende. Het blijkt dat zij en haar man Zerkow zo mogelijk nog hebberiger zijn dan ons drietal. Terwijl de oudere buren van McTeague in het geheel niet om geld geven en samen veel gelukkiger worden. Von Stroheim zag deze subplots als de twee opties voor de uitkomst van de hoofdlijn: óf McTeague en Trina zouden heel ontspannen doen over hun fortuin en van het leven genieten, óf ze gedroegen zich als de hebberige Mexicaanse en haar man, met een noodlottig einde in het verschiet.


Dit was het bouwwerk dat Von Stroheim voor ogen stond, maar zoals we vorige week al memoreerden bleven die twee extra verhaallijnen achter op de snijtafel en werd de hoofdlijn drastisch ingekort tot een speelfilm van 140 minuten. Of we echt iets hebben gemist, kunnen we niet beoordelen, want bijna niemand heeft de beoogde versie gezien. Von Stroheim begreep zelf ook wel dat 9 uur film veel te lang zou zijn, en had zijn werkstuk gehermonteerd tot ongeveer de helft van die lengte. Zijn idee was om Greed in twee episodes te vertonen, in aansluitende bioscoopvoorstellingen, of verspreid over twee avonden. Dat kán, zou je zeggen. Temeer daar studio MGM er van het begin af aan bij was en alles had geaccordeerd. Wat volgde was een bloedbad dat zijn weerga niet kende in Hollywood, écht een omslagpunt, alle macht aan de studio's. Om het nog even wat erger te maken: de film valt nimmer meer in zijn geheel te restaureren. De 'overbodige' filmrollen zijn door MGM vernietigd, gesmolten om het zilvernitraat waarmee ze destijds werkten eruit te destilleren. Dat konden ze goed voor nieuwe filmrollen gebruiken. Over greed gesproken: zonder enig respect voor de maker werd dit meesterwerk (zeker voor zijn tijd) gemolesteerd.


Von Stroheim had in dit geval ook wel buitengewoon veel pech. Hij was eerder de Universal-studio ontvlucht, omdat hij niet kon opschieten met hoofd productie Irving Thalberg. Die had zijn film Foolish Wives (1922) met eenderde ingekort en tijdens de opnamen voor de volgende productie, Merry-Go-Round (1923), kregen ze dermate bonje dat Von Stroheim na zes weken werd ontslagen. Wie schetste zijn verbazing dat uitgerekend Thalberg vervolgens ook bij MGM kwam binnenzeilen en als producer aan het team van Greed werd toegevoegd? Dat kon alleen maar misgaan. En dat deed het faliekant.


Tegenwoordig zeg je: daar heb ik mijn advocaten voor, die laten mijn recht op final cut keurig contractueel vastleggen. In mijn geval is dat de machtige Hollywood-advocaat Tom Hansen van kantoor Hansen, Jacobson, Teller, Hoberman, Newman, Warren, Richman, Rush & Kaller. Alleen die naam is al genoeg om eventuele kwaadwillenden schrik aan te jagen, geloof mij maar. Helaas weet je dat soort dingen niet als je pas begint, dan denk je hooguit: ha, leuk, we gaan een film maken! Ik mag wel zeggen dat die naïeve insteek mij ook een paar keer lelijk is opgebroken.


Doorgaans werkte ik heel plezierig samen met Rob Houwer, die bijna al mijn Nederlandse films produceerde, een stimulerend en creatief verbond. Zo wist hij mij te overtuigen om Ronnie Bierman te casten als Blonde Greet in Wat zien ik? en zag hij scherp in dat Rutger Hauer de hoofdrol in zowel Turks Fruit als Soldaat van Oranje moest krijgen, terwijl ik aanvankelijk aarzelde: ik kon maar niet loskomen van Rutger als ridder Floris. Maar dit moet nu toch ook maar eens verteld: Rob ging, zacht gezegd, nogal zijn eigen gang. Hij is mijn eigen Irving Thalberg.


Zo presteerde hij het om in overleg met de Britse studio Rank - die 1 miljoen gulden in Soldaat van Oranje had gestopt - een geheel nieuwe versie van ons oorlogsdrama te monteren, bedoeld voor de Engelstalige markt. Uit mijn film van 165 minuten werd een uur weggesneden. Alle verdieping van de personages eruit, alle historische context weg, het was alleen nog schieten, rennen en een vleugje seks. De nieuwe titel: Survival Run, een volstrekt idiote streek van Rob. Toen ik die nieuwe versie eindelijk te zien kreeg, voegde hij er ook nog aan toe: veel beter, zo. Maar het was niet om aan te zien. Een slachtpartij, de dialogen waren door Britse acteurs met nep-Europese accenten ingesproken. Ik stond perplex dat zoiets kon gebeuren. Ik had het kunnen weten, want van Turks Fruit had Rob ook al eens een 'internationale editie' in elkaar geflanst. Die versie was ingesproken door aan lager wal geraakte Amerikaanse acteurs in Rome, droeg de titel Hot Sweat en ging vervolgens prompt ten onder in het pornocircuit.


Maar het incident bij Soldaat van Oranje sloeg alles. Het zou werkelijk de internationale versie zijn geworden, als niet Dan Ireland - initiator van het arthouse filmfestival in Seattle - Soldaat van Oranje in de oorspronkelijke versie had gezien. Hij vertoonde de film in zijn programma en was er zo enthousiast over dat hij Kathleen Kennedy benaderde, producer van Steven Spielberg. Niet veel later belde die om mij te inviteren naar Hollywood te komen, de juiste versie van Soldier of Orange kreeg zijn Amerikaanse release, en in 1980 werden we genomineerd voor een Golden Globe. O, moet Rob hebben gedacht, dan verkoop ik toch maar de rechten van de oorspronkelijke versie. Vandaag kunnen we er om lachen, maar de waarheid is ook dat Dan Ireland mijn Amerikaanse carrière heeft gered.


Geen wonder dus, dat ik met Von Stroheim kan meeleven. Zelfs in de geamputeerde Greed schemert zijn genie nog door. In die reeds besproken slotscène, maar ook in de contrasten die hij zoekt. Terwijl we getuige zijn van de bruiloft van McTeague en Trina, vol spijs en drank en vrolijke gezichten, trekt achter het raam van de huiskamer een koets met lijkkist voorbij, het hele leven gevangen in één shot. Een aanzegging is het ook, want alledrie onze hoofdpersonen zullen eraan gaan. Ook verrassend is dat de moeder van McTeague een Duits accent heeft. Het is weliswaar een stomme film, maar op de tekstkaartjes staan dingen als: What efer will you do mit all dose money? Een authentieke absurdistische inslag had Von Stroheim, om in een serieus verhaal burleske elementen in te voeren.


Voor zijn cast en crew was hij onuitstaanbaar, een perfectionist ten top. Toch heb ik nooit gelezen dat zij tegen Von Stroheim in opstand kwamen. En ik moet bekennen: in Nederland deed ik dat ook, draaidagen van 18 uur waren geen uitzondering. Ik moest mijn shotjes hebben, we draaiden ooit eens 36 uur achtereen. Onverantwoord, maar er waren geen vakbonden en van een opstand kwam het nooit, we stonden er allemaal achter. Dat kan niet meer, terecht, maar voor jonge filmmakers heb ik een ander advies: wat je ook doet, zoek eerst een goeie advocaat!'


Greed (1924)


Genre: drama


Regie: Erich von Stroheim


Met: Gibson Gowland, Zasu Pitts, Jean Hersholt, Dale Fuller, Erich von Ritzau e.v.a. 140 minuten / zwart-wit


Gerestaureerde versie 239 minuten


Von Stroheim/Von Trier


Het 'von' in Von Stroheim (1885-1957) moesten we maar niet te ernstig nemen. Hij was slechts van bescheiden Weense komaf, maar bij zijn aankomst in de VS claimde hij in 1909 graaf Erich von Stroheim te zijn, inclusief monocle, als het zo uitkwam. Een en ander inspireerde de Deense dwarsligger Lars Trier om ook een 'von' in te voegen, en sindsdien kennen we de regisseur als Lars von Trier. Dat de leiding van de Deense Filmacademie daar aanstoot aan nam, maakte het natuurlijk alleen nog maar beter.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden