Volgens Verhoeven Episode 82: der untergang (2004)

Der Untergang is een mislukte film: hij doet geen recht aan de historische werkelijkheid. Maar de kritiek dat Hitler té menselijk is gemaakt, is onterecht. Hij was immers een mens.

'Helaas lijkt Der Untergang bijna exclusief voor Duitsers gemaakt. En natuurlijk voor mensen van mijn generatie die zijn opgegroeid tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle overigen zullen op veel verwarring stuiten. Weten ze in, zeg Korea, wie Hanna Reitsch is? Ja, blijkbaar een pilote, zoals de film aanstipt. Ze komt Hitlers Berlijnse bunker binnenvallen met veldmaarschalk Robert Ritter von Greim en levert hem veilig af. En kennen jongeren Albert Speer nog? Of Göring? Ik vrees van niet. Al deze personages lopen in en uit bij Hitler. Ondertussen heb je geen idee wat zich buiten die bunker afspeelt. Heel Berlijn brandt, je reinste apocalyps, maar hier zie je hooguit in een flits een paar gebouwen in de fik staan.


Dat gebrek aan overzicht is gemakkelijk op te lossen. Je had die roekeloze vlucht van Hanna Reitsch in haar Fieseler FI 156 boven Berlijn kunnen filmen, terwijl ze laveert tussen het vuur van het Russische geschut. Vervolgens voerde ze een uiterst riskante landing uit op een geïmproviseerde strip naast de Brandenburger Tor. Spectaculaire scène, en nog functioneel ook. Zo krijg je vanuit de lucht enig perspectief op de chaos waarin Berlijn eind april 1945 verkeerde, tijdens de laatste dagen van het Derde Rijk. Blijkbaar vonden de makers dat niet nodig, of was het op zijn best een kwestie van beperkt budget. Nee, dit is een film van Duitsers voor Duitsers, van wie je mag aannemen dat zij op school nog iets over Hitler cum suis hebben geleerd.


Ik heb veel kritiek op Der Untergang, maar met één aspect dat talloze recensenten hebben ingebracht, ben ik het niet eens. Hitler zou te menselijk zijn gemaakt, wat een misverstand is dat. Als hij niet menselijk was, dan zou hij dus óf satanisch óf goddelijk moeten wezen. Onzin, natuurlijk. Hij was menselijk, en niet alleen omdat hij zo leuk met honden omging. Of omdat alle medewerkers een gouden horloge van hem kregen zodra ze stopten met roken. Dan hebben we het over 1936, hij was overtuigd van het verband tussen roken en kanker. Zelf had Hitler problemen met zijn stofwisseling. Tijdens de besprekingen met zijn generaals liet hij de onsmakelijkste winden, een historisch feit. Hij slikte jaren pillen tegen die klachten, maar aanslaan deden ze niet. Zijn generale staf kan hem in die zin moeilijk als 'goddelijk' hebben gezien.


Hij was een mens, en een deel van zijn psychologie valt te volgen. Iemand die zo denkt, zo is opgevoed, vier jaar lang als koerier in de loopgraven aan het westelijk front in WO I heeft gezeten, en daar honderden mensen in close-up heeft zien sterven, die man is misschien wel geneigd om mensen meer als 'mieren' te zien. Zoals Orson Welles in The Third Man, als hij vanuit het reuzenrad in Wenen de wereld beziet en heel cynisch over mensen spreekt als 'mieren'. Dus als er wordt gezegd: ik kan Hitler niet begrijpen, betekent dat eigenlijk: ik wil hem niet begrijpen. Maar hem deels kunnen begrijpen, wil nog niet zeggen dat je het met hem eens bent. Dat is het tweede misverstand. Je kunt zijn psychologie doorzien, hij is menselijk, en juist daarom moet je hem op zijn gruweldaden veroordelen.


Maar dan niet zoals deze film doet. Bruno Ganz speelt een geloofwaardige Hitler, totdat regisseur Hirschbiegel hem doorlopend in razernij laat uitbarsten. Ik tel zes van die cholerische aanvallen, elke 15 minuten eentje. Zo wordt Hitler als een zonderling weggezet. Lees je evenwel Ian Kershaws standaardwerk: Hitler 1936-1945: Nemesis (2000), dan is daar in het geheel geen sprake van. Ja, hij overschatte de kracht van zijn eigen legers, of wat daar nog van over was, maar dat hij volledig buiten de werkelijkheid zou staan? Dat is effectbejag. Dat doet de historische werkelijkheid geen recht. Het is alleen maar bedoeld ter versterking van de tragedie die de makers voor ogen stond.


Ik snap wel wat ze beogen: een soort Trojaanse vertelling. We hebben het hier over een man die binnen vier jaar heel Europa, inclusief de helft van Rusland, onder de voet heeft gelopen, maar nu is zijn wereldrijk verschrompeld tot een paar vierkante meter onder de Rijkskanselarij. Dat kun je in zekere zin een episch drama noemen. Waar het bij Der Untergang echter aan ontbreekt, is een homerische held van het kaliber Hektor. Hoewel die bij de Trojaanse oorlog de vijand van protagonist Achilles is, spreekt Homerus met grote bewondering over Hektor, als een zeer geduchte tegenstander. Hij gunt hem zelfs een van de mooiste scènes uit het hele verhaal, die jammer genoeg niet in Wolfgang Petersens filmversie Troy (2004) is terechtgekomen. Hektor neemt afscheid van zijn vrouw en kind, hij zal samen met zijn broer Paris de Grieken gaan bevechten. Hij zet zijn helm op, die is getooid met een zwarte kam van paardenhaar, een pluim. Zijn zoontje Astyanax, op de arm van zijn moeder, is doodsbang voor die pluim. Als Hektor hem wil omarmen, schreeuwt hij het uit. Pas als die helm weer afgaat geeft Astyanax toe: fantastisch beeld! Deze afscheidsscène is van een grootsheid van visie om zo dat angstige zoontje erin te zetten, alsof die wel voorvoelt dat zijn vader gevaar loopt. En andersom wordt Hektor door die liefde voor zijn zoontje getekend als een goed en nobel mens, zelfs al is hij dan eigenlijk de slechterik.


In de Führerbunker is geen Hektor, geen edele man, dat zijn allemaal schurken. Dus beperken ze zich tot Hitlers persoonlijke tragedie, maar die kun je niet begrijpen zónder ook het lot te tonen van de minimaal 50 miljoen slachtoffers die hij maakte. Over de Holocaust wordt evenmin gerept, behalve aan het einde als Hitler zijn 'politieke testament' aan secretaresse Traudl Junge dicteert: dan roept hij nog een keer op tot het vernietigen van de Joden. Als je die slachtpartij negeert, lijkt het bijna of de film wil zeggen: goh, zielig hè, voor deze man? Nu is hij alles kwijt! Een grondfout. Het budget was 13,5 miljoen euro, maar om het goed te doen heb je zeker het vijftienvoudige nodig. Anders krijg je dit: een nogal dom opgezette film. Maar welke Amerikaanse studio trekt 200 miljoen dollar uit voor Hitler?


Meer bewijs dat ze voor de sensatie gaan, vind je terug in de scène waarin Magda Goebbels haar zes kinderen de dood injaagt, terwijl Joseph Goebbels buiten wacht. Telkens trekt ze de mond open van die kinderen, pil erin, kaken weer op elkaar. Dat is vol-le-dig non-elliptisch gedraaid, als in een horrorfilm. Doelbewust. En het is niet eens waar: volgens Kershaw staat dat die kinderen eerst injecties kregen en dat lijfarts Stumpfegger daarna die pillen toediende. Maar dat oogt minder spectaculair.


Een laatste punt is aangedragen door cineast Wim Wenders, die voor Die Zeit de film fileerde. Waarom krijgen we wel de dood van die kinderen zo expliciet te zien, maar niet de zelfmoord van Hitler en Goebbels? Daar blijft de camera bij weg, we horen alleen: páng! Wat is de gedachte om Hitler en Goebbels zo'n aureool van geheimzinnigheid mee te geven? Alles wordt in al zijn gruwelijkheid getoond, maar juist de twee grootste boeven krijgen een menswaardig, of beter: mythisch einde. Wenders: 'Of bewaren ze die scènes soms voor de dvd-editie?' Geen balans, vreemde keuzes, Der Untergang is in weerwil van zijn Oscarnominatie voor mij mislukt. We zien wel Hitlers ondergang, maar wie hij was, dat zien we niet.'


Der Untergang (2004)

Genre: oorlogsdrama


Regie: Oliver Hirschbiegel


Met: Bruno Ganz, Alexandra Maria Lara, Ulrich Matthes, Corinna Harfouch, Juliane Köhler e.v.a.


156 min / kleur


1 Oscarnominatie ('beste buitenlandse film')


TROJAANSE VERTELLING

De makers wilden van Der Untergang een soort Trojaanse vertelling maken. Verhoeven: 'We hebben het hier over een man die binnen vier jaar heel Europa, inclusief de helft van Rusland, onder de voet heeft gelopen, maar nu is zijn wereldrijk verschrompeld tot een paar vierkante meter onder de Rijkskanselarij. Dat kun je in zekere zin een episch drama noemen. Waar het bij Der Untergang echter aan ontbreekt, is een homerische held van het kaliber Hektor.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden