achter de schermenbij de ggd

Volgens ggd-arts Ronald ter Schegget heeft het geplaagde datasysteem HPZone juist ‘een grotere ramp voorkomen’

Willem Feenstra bericht deze weken vanuit de GGD Brabant-Zuidoost. Aflevering 15: ontvreemde persoonsgegevens.

Een teststraat in een parkeergarage in Brabant-Zuidoost.  Beeld Marcel van den Bergh
Een teststraat in een parkeergarage in Brabant-Zuidoost.Beeld Marcel van den Bergh

Als Ronald ter Schegget praat over HPZone, het geplaagde ggd-computersysteem dat vorige week alwéér in opspraak raakte, klinkt in zijn stem een soort tederheid. Natuurlijk, zegt hij, het is ‘een beetje log’, heeft de uitstraling van MS-DOS en is ‘niet gebouwd voor een crisis van deze omvang’. Maar, veelbetekenend: ‘Ik weet waar we vandaan komen.’

Al 31 jaar werkt Ter Schegget bij de gezondheidsdienst, waarvan 20 als arts infectieziektebestrijding. Bij de GGD Brabant-Zuidoost behoort hij tot het meubilair, schuift rustig aan bij de eerste ochtendvergadering in zijn wielerkleding.

Professionelere registratie

In 2008, toen de 25 ggd’s nog in zes verschillende systemen werkten en sommigen zelfs ‘nog alles op papier deden’, ontfermde hij zich over HPZone, een Brits computerprogramma dat het werk van de ggd’s moest vergemakkelijken. De registratie van infectieziekten, vond hij, moest professioneler.

Veel ggd’s, eilandjes met verregaande autonomie, waren te zeer gesteld op hun eigen werkwijze en zagen geen noodzaak de overstap te maken. Zoals dat gaat in polderland, kwam het tot een compromis: HPZone ‘moest zich gaan bewijzen’. En dus voedde Ter Schegget de Engelse ontwikkelaar continu met verbeterpunten, net zo lang tot de meeste ggd’s overstag gingen.

In de jaren voorafgaand aan de coronacrisis gebruikten uiteindelijk 23 ggd’s HPZone. Besmettingen, clusters, gegevens uit het bron- en conctactonderzoek: alles zat nu in één systeem, dat later ook nog eens rechtstreeks kon communiceren met dat van het RIVM. Volgens Ter Schegget was de timing, vlak voor corona, een geluk bij een ongeluk. ‘Het heeft een veel grotere ramp voorkomen.’

Wie afgelopen jaar de stroom aan negatief nieuws over de ggd-computersystemen heeft gevolgd, zou dat niet denken. En dan was er vorige week ook nog eens de onthulling van RTL Nieuws dat ‘grootschalige handel’ in persoonsgegevens van ‘miljoenen burgers’ meldde. Malafide ggd-medewerkers zouden datasets uit onder meer HPZone online te koop hebben aangeboden. Adressen en telefoonnummers van bekende Nederlanders konden op bestelling worden geleverd.

Van alle rampen en rampjes die het afgelopen jaar op de ggd afkwamen, was deze te voorspellen, zegt Ter Schegget. Sterker nog: collega’s waarschuwden de koepelorganisatie GGD GHOR al in juli 2020 voor de kwetsbaarheid die ontstond door ‘allerlei mensen toegang te verlenen tot HPzone zonder dat je er zicht op houdt’.

Grasduinen in gegevens

Want opeens waren er geen tientallen gebruikers meer, maar meer dan 20 duizend. Mensen vaak zonder medische opleiding, die werken voor een callcenter en vanuit huis assisteren bij het bron- en contactonderzoek. Weliswaar kregen zij alleen toegang tot het coronadeel van het systeem – HPZone Lite – maar toch: ze konden grasduinen in gegevens van miljoenen Nederlanders. En misbruik maken van de door Ter Schegget en collega’s ingebouwde functionaliteiten, zoals het exporteren van grote databestanden, bedoeld om uitbraken te kunnen analyseren.

De interne waarschuwingen van afgelopen zomer werden dus genegeerd. En nu is het volgens Ter Schegget te laat. ‘De reputatieschade is al geleden.’ Door de negatieve publiciteit, maatschappelijke en politieke druk heeft de ggd aangekondigd versneld over te stappen naar een nieuw systeem.

De gedachte alleen al: hij krijgt er bijna buikpijn van. Afgelopen vrijdag stuurde hij met collega’s een brandbrief naar de koepelorganisatie, om overhaaste beslissingen te voorkomen. Hij is bang dat nu in alle haast ‘een moloch’ wordt ontwikkeld: een programma voor de komende tien jaar bedacht door ict’ers en snelle jongens, zonder kennis van de dagelijkse praktijk.

De strijd die hij nu levert gaat over de korte termijn, het bestrijden van de coronacrisis. De clusteranalyses, de contactregistraties, de meldingen aan het RIVM: het moet in het nieuwe systeem allemaal geborgd zijn, ‘anders ligt de hele surveillance op zijn gat’. Inmiddels zijn er harde toezeggingen gedaan dat HPzone niet wordt weggegooid totdat het nieuwe systeem naar behoren functioneert.

Ter Schegget vraagt zich af of het er uiteindelijk beter op wordt. Succes heeft vele vaders, maar bij de ggd is de mislukking geen wees.

Eerder uit deze serie:

10 november – Het uitgeklede bron- en contactonderzoek: het bron- en contactonderzoek is een strijd tussen hart en hoofd.

13 november – Een nieuwe teststraat is altijd spannend: in de teststraat is gezond verstand soms ver te zoeken.

19 november – De filterfunctie van het klantcontactcentrum: je moet iedereen serieus nemen, weten de ambassadeurs van de GGD.

23 november - Voor de nieuwe xl-teststraat vloeiden tranen: hoe multinationals achter de xl-teststraten een Eindhovense ondernemer lieten bungelen

25 november - Hoe de GGD in omvang verdubbelde: ‘Ik verveel me dood’, schreef de 16-jarige jongen aan de GGD. ‘Heb je werk?’

1 december - Een fout met gevolgen - De ingewikkelde balans tussen privacy en privé bij de GGD

2 december - Vaccineren op 4 januari? - De GGD-directeur zucht diep

6 december - Hoe het virus terug het land in vloog - ‘Dat het virus terug het land in vloog, daar hoorde je de mensen niet over’

13 december – het Budelse‘coronagebouw’ – ‘Het coronagebouw’, noemen asielzoekers het. Ze blijven er zo ver mogelijk uit de buurt

21 december - ‘De informatie van het RIVM is voor ons zorgprofessionals al moeilijk door te komen

27 december - Hoezo ‘pas’ op 8 januari beginnen met vaccineren?

7 januari - In de Eindhovense XL-straat wordt ‘als de sodemieter’ orde op zaken gesteld

14 januari - Soms valt er een traan bij het vaccineren, maar ze heeft er ook veel voorkomen - zwembaden vol

25 januari - ‘Let een beetje op elkaar’, zegt de GGD-manager, na dagen vol incidenten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden