Volgende vallende tiran: Mugabe?

De Afrikaanse leider die zich het meest zorgen moet maken bij de aanblik hoe het zijn vrienden Kadhafi, Mubarak, Ben Ali en Gbagbo vergaat, is de Zimbabwaanse president Robert Mugabe.

AMSTERDAM - Hij heeft de broze regering van nationale eenheid met zijn rivaal premier Morgan Tsvangirai in crisis gestort. Het geweld tegen aanhangers van Tsvangirai's partij neemt toe: willekeurige arrestaties, verstoorde bijeenkomsten door politie of knokploegen, ontvoeringen en mishandelingen. Maar Tsvangirai houdt zich strikt aan zijn leefregel: 'laat je nooit provoceren door je tegenstander'.


Eind deze maand houdt Tsvangirai's partij, de Beweging voor Democratische Verandering (MDC), een congres en opnieuw ligt het grote dilemma op tafel: hoe verder met al die provocaties van Mugabe? Lang niet iedereen is zo volhardend en kan zo incasseren als Tsvangirai (hij werd in 2008 nog zwaar mishandeld in een politiecel). Niemand is voor gewapende opstand, maar de woede over de schertsvertoning van de regering van nationale eenheid (GNU) is groot.


Ruim twee jaar duurt dit gedwongen huwelijk, een gedrocht opgelegd door de toenmalige president van Zuid-Afrika Thabo Mbeki, die als bemiddelaar Mugabe niet helemaal wilde laten vallen. Mugabe zou sterven (hij is 87) of het opgeven, of zijn partij Zanu-PF zou imploderen, was de verwachting geweest. Niets van dat alles is gebeurd.


De balans van de onafhankelijke oppositiekrant The Zimbabwean was onlangs: de door Mugabe geruïneerde economie is enigszins hersteld dankzij de deelname van MDC-ministers, maar voor de veiligheid van de burgers heeft Tsvangirai weinig kunnen betekenen. Een wrange constatering, want in 2008 trok Tsvangirai zich terug uit de strijd met Mugabe om het presidentschap omdat bijna tweehonderd van zijn aanhangers door Mugabe's knokploegen waren vermoord, voor en na de eerste ronde. Tsvangirai won die, maar vreesde voor nog veel meer slachtoffers in de aanloop naar een tweede ronde. Als premier, hoopte hij, zou het de volgende keer zonder geweld gaan, en zonder fraude, daarvoor zou een nieuwe grondwet zorgen.


Maar in het horrortheater Zimbabwe zorgt Mugabe voor weer een bizarre plotwending. Nu is het de tiran die oproept tot snelle verkiezingen. Nog dit jaar, zei hij, want de regering van nationale eenheid werkt niet.


En de democratische leider wil dit keer níet vervroegd naar de stembus. Tsvangirai erkende dat het kabinet 'een mislukt huwelijk' was, maar weigerde op te stappen. Laat je nooit provoceren, want opstappen van de premier was natuurlijk precies wat Mugabe wil uitlokken. Dan kan hij verkiezingen houden voordat de grondwet is aangepast en in een referendum is voorgelegd aan de Zimbabwanen, zoals is vastgelegd in het regeerakkoord. Zo 'ruiken hij en zijn trawanten nog net een kans op de oude manier een overwinning bij elkaar te frauderen', schreef The Zimbabwean, heel goed dat Tsvangirai daar niet is ingetrapt.


De lijst provocaties door Mugabe wordt langer en langer. Eerst waren er benoemingen op belangrijke posten zonder zijn premier Tsvangirai te raadplegen. Daarna werd de MDC-minister van Energie, Elton Mangoma, door de politie opgepakt op uit de lucht gegrepen, vage beschuldigingen. De commissie die een nieuwe grondwet schrijft, liep vertraging op omdat een prominent MDC-lid drie weken vastzat, tot een rechter de aanklacht van 'gewelddadig gedrag' nergens op vond slaan. In februari werd een groep activisten opgepakt die naar tv-beelden over de opstanden in Egypte en in Tunesië had gekeken. De groep zou aan het samenzweren zijn: net zo'n volksopstand in Zimbabwe. De meeste beklaagden kwamen onlangs vrij - geen bewijs - en zeiden keer op keer in elkaar te zijn geslagen in hun smerige cellen.


Typerend voor de sfeer van angst die Mugabe schept, is ook het lastigvallen van de vele onafhankelijke mensenrechtenorganisaties en andere ngo's. Het Zimbabwe Human Rights Forum houdt bij wat al die clubs overkomt: bezoekjes van agenten en leden van de geheime politie. Soms doen die niets, soms nemen ze medewerkers mee voor ondervraging, waarbij het er af en toe hard aan toegaat.


In dorpen in het oosten en zuiden van Zimbabwe, waar de MDC veel aanhang heeft, mishandelen knokploegen van de Zanu-PF dorpelingen die zij als politieke tegenstanders zien. Vele honderden zijn weggevlucht. Dit soort intimidatie kennen de Zimbabwanen vooral uit tijden van verkiezingscampagnes. Het lijkt erop of Mugabes partij al voorbereidingen treft voor Mugabes 'vervroegde verkiezingen'.


Uit de hoek van de activisten is veel kritiek op de afwachtende strategie van Tsvangirai. Vorig najaar sprak hij in The Guardian opeens lovende woorden over Mugabe, wellicht een poging de werksfeer te verbeteren, maar het wekte veel afkeer. Veel activisten zouden liever in massale demonstraties de ondergang van Mugabe forceren. In 2008 splitste zich al een groepje academici af, die zeven zetels in het parlement haalde en zo de MDC van Tsvangirai net de absolute meerderheid onthield.


Tot voor kort zag het er niet erg rooskleurig uit voor Tsvangirai. Maar het tij keert. Eind vorige maand wist zijn partij het voorzitterschap van het parlement te herwinnen, met steun van de dissidenten én drie Zanu-PF-leden; zo hecht is Mugabes partij dus niet meer. Dat komt, volgens de politicoloog John Makumbe in een column, doordat de partijfuncties worden overgenomen door hoge militairen en leden van Mugabes milities en de oude garde politici een andere baan moet gaan zoeken.


Misschien nog belangrijker: voor het eerst hebben de presidenten van de bemiddelende trojka van buurlanden Mugabe de wacht aangezegd, twee weken geleden in de Zambiaanse grensstad Livingstone bij de prachtige Victoria watervallen.


Meestal spreken die vertegenwoordigers van de SADC wat verzoenende woorden; ze houden Mugabe de hand boven het hoofd en behandelen Tsvangirai als een loser. Dit keer niet meer. Mugabe moet het geweld stoppen en luisteren naar zijn premier, kreeg hij te horen. Mugabe was razend, vooral op zijn Zuid-Afrikaanse vriend Zuma.


Maar de SADC-leiders hebben goed gekeken naar Tunesië, Egypte, Libië en Ivoorkust. In Zimbabwe staat een vreedzaam, democratisch alternatief al tien jaar klaar. Tsvangirai was zo gek nog niet.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden