Volendam flikt het ’m weer

BZN mag dan verleden tijd zijn, uit Volendam komt weer volop muziek. Nu wordt er furore gemaakt met het Nederlandstalige lied....

Een akoestische gitaar rolt een tapijtje volle akkoorden uit. Op een keyboard, te midden van een binnenzeetje knoppen, zoekt Jaap Kwakman naar gepaste versiering bij de opname: een fiddle, een accordeon, een thin whistle.

Is dit soms de receptuur van de palingsound, waarin zo vaak vleugjes exotica doorklinken; mandoline, panfluit, of een bandoneonnetje, zoals bij wijlen BZN, of George Baker? Kwakman: ‘Welnee. Lege ruimtes zijn storend. Die moet je invullen.’

Het is op z’n minst een kraamkamer, dit vertrek op de eerste verdieping van een anoniem bedrijfsgebouw in Volendam. Dit is, met een onverholen verwijzing naar de makers van de Wall of Sound in Detroit, de zogeheten Votown Studio, waar verschillende artiesten van het dorp sinds enkele maanden hun demo’s opnemen.

Op Kwakmans aanslag komen strijkers voorbij, een mellotron; de andere bandleden, Jaap ‘de Witte’ Schilder en Jan Dulles, wikken en wegen. De 3js werken hier aan een opvolger van hun eerste cd Watermensen, waarvan vijf singles tot dusver een hitnotering haalden. ‘Ik hou van jou, geloof me nou’, zingt Dulles (33) op de demo. De Witte (54): ‘Sommige uitdrukkingen zijn besmet. Maar als het de essentie is, moet je er niet omheen lopen.’ Kwakman (30): ‘Eén keer in 120 duizend nummers.’

Mocht in het requiem bij de aankondiging, begin 2006, van het verscheiden van BZN doorklinken dat de palingsound wel zo’n beetje dood en begraven was, anno 2008 weten ze aan de dijk wel beter. De golfslag van het IJsselmeer klotst weer tot in de verste uithoeken van alle provinciën. Onbetwiste vaandeldrager is het voormalig gouden keeltje Jan Smit – eerst nog fenomeen op zichzelf, maar nu met in het kielzog vrienden Nick (Schilder) & Simon (Keizer) en de 3js, tot vorig jaar nog begeleiders van Jan. Jans zusje Monique is aankomend. Nieuwe paukenslag: morgen verschijnt de eerste single van Jan Smit sinds hij aan zijn stembanden wegens groefvorming is geopereerd en maanden niet heeft gezongen. ‘Het gaat beter, nu. Ik hoef niet meer alleen op kracht te zingen.’ Stilte in de Storm (Luister naar de wind, waarin ik rust en vrede vind) is ook de soundtrack van de film De Brief voor de Koning naar het gelijknamige boek van Tonke Dragt.

Volendam flikt het ’m weer na The Cats en BZN – zij het dat de voertaal in het oeuvre nu Nederlands is in plaats van Engels of Fransachtig. Feesttent en discotheek vormen doorgaans de habitat van de nieuwlichters, maar evengoed staan ze tegenwoordig in theaters, op zoek naar breder publiek dan de bakvis, al behoren ook kinderen en ouderen al langer tot de aanhang.

Een poging tot een gemene deler: donkerharige binken zingen in het veilige middenregister met krachtige uithalen over de liefde en uit het leven, op melodieën met hoog meezinggehalte – met als vaak terugkerend stijlmiddel het mineurakkoord. Wat ze zeker delen is het management (Volendam Music BV van Jaap Buys, die eerder The Cats, Piet Veerman solo, BZN en George Baker onder de vleugels had) en de platenmaatschappij Artist & Company. Gezamenlijk stippelen ze een strategie uit: niet tegelijk een cd uitbrengen, niet met z’n allen op theatertournee, niet met dezelfde producers in zee om onderscheid in geluid te houden. Jan werkt met Tol & Tol (Cees en Thomas), Nick & Simon met Gordon Groothedde en Edwin van Hoevelaak, de 3js doen het zelf.

Buys: ‘Ik geloof het niet zo, dat van een nieuwe lichting. Ze zijn allemaal anders. Jan is levenspop, Nick & Simon hebben wat meer luisterliedjes, Jan Dulles van de 3js heeft een rockuitstraling.’

[Zie verder pagina K17]

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
[Vervolg van pagina K15]

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Jan Smit (22), gebruind teruggekeerd van een verblijf op Ibiza: ‘De palingsound bestaat niet. Het is slechts een noemer voor alle muziek uit Volendam. En daar is niks mis mee.’ Nick (24) en Simon (24) in restaurant The Old Dutch aan de haven, voorafgaand aan een optreden in de Bommelerwaard: ‘Wij ervaren het als een compliment. Het is een geuzennaam. Maar de onderlinge verschillen zijn groot. De 3js gebruiken soms knap ingewikkelde akkoordenliggingen. Dan kiezen wij toch voor eenvoudigere oplossingen.’ Maar Jaap Kwakman zegt: ‘Ik heb bij ons op Wikipedia het begrip geschrapt. Ik voel wel wat chauvinisme, maar de palingsound heeft toch het stempel als wat inferieure pop. Het is een cliché.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Toegegeven, iets gemeenschappelijks bespeuren ze zelf ook. Jan Smit: ‘We hebben allemaal stemmen met een groot geluid. Dan krijg je van die galmende refreinen. En melancholie, dat zit er ook in bij ons. Misschien is dat de nabijheid van water, van zeezicht.’ Nick Schilder: ‘Ik hoor het zelfs in Mon Amour van BZN, toch in wezen een vrolijk liedje.’ Jaap de Witte: ‘Ik was enige tijd geleden in Lloret de Mar. Daar zaten Spanjaarden op een dorpsplein vissersliedjes te zingen. Dat herkende ik uit mijn jeugd. Mijn moeder zong aan de keukentafel ook dat soort liedjes. Over armoede, isolement. Daar groei je mee op. Dat soort romantiek, daarin zijn we het best. Wat verdrietige romantiek.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Er wordt vaker teruggegrepen naar het verleden als verklaring voor muzikaal Volendam: naar het bestaan als katholieke enclave in een protestants gebied, naar een traditie van kinderkoor en fanfare. Sinds de successen van The Cats en BZN wemelt het er van de gitaar- en pianoleraren; de Japen van de 3js gaven ooit les aan Nick & Simon.

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
‘Hallo Zuilichem!’ Nick & Simon rijden in een Mercedes R met chauffeur en geblindeerde ruiten het veld met feesttent aan de rand van het dorp op, als Monique Smit in een gelijksoortig voertuig het terrein juist verlaat en de 3js aan hun set met meelopende band beginnen.

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Nick Schilder, later die avond: ‘Hebben jullie er vanavond een beetje, een klein beetje misschien, ZIN IN?!’ Onmiddellijk wiegt een door de wind bestreken korenveld aan bleke geheven armen door de tent. Rosanne, ik weet dat er heel veel mannen zijn, elke keer weer een ander en mij doet het pijn. Van heinde en ver zijn ze gekomen, beweert een kaartjesknipper, Baarle-Nassau, Den Haag, Limburg. ‘Het geheim? Ze doen gewoon’, zegt Aloys Buys, Jaaps zoon, begeleider ter plaatse. ‘Kijk maar naar wat ze aanhebben. T-shirt, spijkerbroek. Geen rare fratsen.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Schilder: ‘We hebben net een theatertour achter de rug. Fantastisch, hoor. Je kunt je rustig voorbereiden, kopje koffie op tijd, aandachtige stilte in de zaal. Maar we gingen het ook missen, zo’n dampende tent die compleet uit mekaar knalt.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Het lag, gelet op het popklimaat achter de dijk, niet heel erg voor de hand dat Volendams zonen met Nederpop over het land zouden uitwaaieren. In de lokaliteiten als de Pianobar, Gat van Nederland, de Joppekop, De Dijk en de Molen spelen plaatselijke bandjes overwegend Engelstalige covers. Vraag ze naar hun favoriete artiesten en er passeren namen als Queen en James Morrisson (Simon Keizer), Rufus Wainwright en Nick Drake (Nick Schilder), Elvis en Jim Morrison (Jan Dulles) en John Denver (Jan Smit). De 3js hebben zelfs een uitgesproken rockverleden. Als Bluebus schopten ze het in mei 2006 tot het voorprogramma van Bon Jovi in het Goffertpark, met repertoire waarin de grunge van groepen als Pearl Jam en Soundgarden de referentie vormde. Maar een zelf opgenomen album bleek bij geen enkele maatschappij te slijten.

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Jaap de Witte: ‘We hadden als trio hier wel eens op de kermis gespeeld, ook Nederlandstalig. Iedereen zei: dat moet je doen. Er kwam vraag naar. Het werd ons eigenlijk uit handen getrokken. We gingen als begeleiders van Jan op tournee. Toen zagen we pas wat het buiten Volendam deed.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Simon Keizer: ‘We zaten op 4 VWO, toen we voor het eerst samen optraden, tijdens een kerstviering op school. We hoorden zelf wel dat onze stemmen bijzonder mengden. We gingen zelf schrijven, Engelstalig. Maar we hoorden zelf dat er iets ontbrak. Totdat we iets anders probeerden, de studio ingingen, en het zelf geschreven De Soldaat terughoorden. Toen wisten we: dit is het. Dit is geloofwaardig.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Jan Smit, al vanaf Jantje met Ik zing dit lied voor jou alleen (1997) in het Nederlandstalige genre: ‘In je eigen taal zingen is veel moeilijker, zeker als je niet alleen maar ik hou van jou en ik blijf je trouw wil zingen. Het komt gelijk aan. Het is één op één.’ Gisteravond nog heeft hij voor het eerst zijn single live gebracht. ‘Bij het refrein gebeurde precies wat ik voor ogen had, toen ik het schreef. ’ Vanavond ben ik bij jou. Je kust me en ik kus jou. Smit: ‘Iedereen keek degene met wie hij of zij was in de ogen. Daarna: dák d’r af.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Jaap Buijs: ‘Jan is lang genegeerd door Hilversum. Het is aan artiesten als Marco Borsato te danken dat Nederlandstalig nu serieus wordt genomen. Die trok het genre van de smartlap naar de volwassen pop. Het gekke is dat we met Jan het succes niet onmiddellijk in de gaten hadden. Hij werd alleen maar gedraaid op piratenzenders. Dan stonden we ergens in het oosten van het land en riep de zaal om Als de nacht verdwijnt. We hadden het niet eens bij ons op tape.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Het doorgaans jegens eigen kweek kritische dorp (‘een understatement’, zegt Schilder) ziet de omarming van het Nederlands niet als een knieval voor de commercie, verzekeren de betrokkenen. De Witte: ‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang geploeterd hebben, in soms drie bandjes tegelijk, op podia van bierkratjes.’ Jan Smit: ‘Het heeft tien jaar knokken gekost om van het stempel af te komen van dat jochie met dat kuifje dat zo schattig over zijn oma zingt.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Bezit Volendam een handleiding voor muzikaal succes? Jan Smit: ‘Volendammers willen altijd de eerste zijn. In alles. Hier telt nummer twee niet.’ ‘Hard werken’, zegt Buijs. ‘De mentaliteit van gewoon gaan. Als ik Nick & Simon ’s avonds om kwart over elf bel dat ze de volgende ochtend om kwart over zes bij Edwin Evers op Radio 538 moeten zijn, staan ze een half uur van tevoren al klaar.’ Zelf zit hij ook altijd op kantoor. Bellen, regelen. ‘Kennis is goed. Kennissen zijn beter.’ Een beetje geluk speelt ook mee. En je moet het wel hóren, natuurlijk. Zelf speelt hij geen instrument, maar hij weet wel wat goed is. ‘Toen George Baker met Una Paloma Blanca kwam, wilde de maatschappij het fluitje eruit. Maar het fluitje ís het nummer. Nou ja, je weet wat er is gebeurd. Een wereldhit.’ Nick Schilder: ‘Het totaalplaatje klopt. Het ziet er goed uit op het podium, de teksten komen aan, we krijgen reacties dat mensen er steun aan hebben – en dat betekent echt iets, in dit vak dat zo veel oppervlakkige kanten heeft.’ Simon Keizer: ‘Zo’n klein team werkt ook. Korte lijnen. Geen gezeur.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Dat het huidige succes voor een deel stoelt op de real life soap Gewoon Jan Smit en aanpalende tv-programma’s, zal niemand tegenspreken. Nick en Simon waren al landelijk bekend zonder dat ze een set konden vullen. Schilder: ‘We hebben daardoor heel wat tussenstations kunnen overslaan. Maar op een gegeven moment is het niet leuk als je overal wordt aangekondigd als de vrienden van Jan Smit, met zijn hoofd nota bene op het affiche. Dat motiveerde uiteindelijk enorm om te laten zien dat we het ook op eigen kracht kunnen.’ De Witte: ‘Fans van Jan letten op alles wat uit Volendam komt. Dat is voor ons een prettige bijkomstigheid. Maar we zijn nu echt bezig om ons te onderscheiden. Het is wat zwaarder, poëtischer misschien.’

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
Management en platenmaatschappij stellen tevreden vast dat ook Jan Smit zelf niet eendimensionaal is gebleven. Na meedeiners als Vrienden voor het Leven en Boom Boom Bailando kwam Laura over het verlies van een dierbare vriendin aan kanker; met enige schroom – ‘dit is te privé’ – belandde het op de plaat, haar ouders en zusje hadden er op aangedrongen. Smit schreef het samen met Simon Keizer. Die zegt: ‘Ik wist dat het bijzonder was, ik dacht: als dit wordt afgekeurd, stap ik ermee naar Borsato.’ Ineens luisterde er publiek naar Jan Smit dat eerder nooit naar Jantje Shit luisterde; dit is meer dan meezwaaien en -galmen. Ook zijn relatie met soapster Yolanthe Cabau van Kasbergen heeft hem ‘een andere perceptie’ gegeven, aldus Jaap Jong van Artist & Company. Er zijn wat schuttingen neergehaald: Jan Smit presenteerde eind vorige maand zijn single binnen één uur op Radio 538, 3 FM, Q Music en Radio 2; Jong had de hulp van politiemotoren ingeroepen om Smit op tijd door de Hilversumse ochtendspits te loodsen.

‘Iedereen weet dat wij hier jarenlang hebben geploeterd’
In de feesttent maken de 3js plaats voor Nick & Simon. Op een tafeltje staan flesjes Fanta en bronwater voor het grijpen. Zijn ze inmiddels al uit de oplossing voor de leegte rond de akkoorden? ‘Violen’, zegt Jaap de Witte: ‘Violen en een Afrikaanse gitaar.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden