Vol overgave

Het theaterseizoen 2012/2013 is voorbij. Wat was het voor seizoen? Drie Volkskrantrecensenten blikken terug en geven elk hun persoonlijke toptien.

Regisseur Gerardjan Rijnders heeft ooit gezegd: 'Zet een oude actrice op toneel en Hein Janssen vindt het mooi'. Dat zal vast op een moment zijn geweest dat ik een van zijn voorstellingen niet zo heel erg goed vond, of niet snapte. Maar misschien was het ook wel aardig bedoeld, die opmerking, en wilde Rijnders ermee aangeven dat ik een theatercriticus ben die graag naar actrices kijkt. Naar acteurs ook trouwens, maakt niet uit of ze oud of jong zijn of iets daartussenin.


In recensies schrijf ik ook graag over acteurs en actrices. Over hoe zij een rol spelen, opbouwen, invullen. Of ze zich helemaal inleven of juist niet en liever iets naast hun personage blijven staan om aan te geven: ik speel dit nu wel, maar ik ben het niet. Over oprechte acteurs en ijdele acteurs. Over acteurs die je doen huiveren of laten huilen. Acteurs zijn de schakel tussen de voorstelling, de regisseur en het publiek. Je kijkt een hele avond tegen ze aan, en zij doen voor jou iets bijzonders, iets dat ze in het dagelijks leven doorgaans niet doen - ze spelen een rol. Ze hebben een tekst geleerd, ze hebben er zes tot acht weken in de veilige beslotenheid van het repetitielokaal met collega's aan gewerkt, en dan ineens mogen ze in het felle licht van de openbaarheid staan. Met al hun veronderstelde talent, zekerheden en twijfels. Dat allemaal verdient serieuze aandacht en bespreking.


Terugblikkend op dit seizoen zag ik twee, overigens nog redelijk jonge, actrices die mij om heel verschillende redenen een bijzondere avond bezorgden. Halina Reijn speelde Nora in Henrik Ibsens Een poppenhuis en Manja Topper Martha in Edward Albee's Wie is er bang voor Virginia Woolf? - twee klassieke, fel begeerde vrouwenrollen.


Reijn zette Nora volkomen naar haar hand, in een voor mij althans tamelijk ongrijpbare mengeling van de 'Halina Reijn Personality Show' en een openbare sessie relatietherapie. Het was maar moeilijk een scheidslijn te ontdekken tussen persoon, personage en actrice, vooral omdat de actrice zich kennelijk sterk identificeerde met de titelheldin op zoek naar geluk. Op haar beurt maakte Manja Topper van Martha een helleveeg, zo onsympathiek en hard en ook zo tragisch tegelijk dat ze zowaar weer een facet toevoegde aan deze toch al zo rijk geschakeerde klassieker. Waar Reijn zichzelf in de strijd gooit om Nora beter te begrijpen, gaat de actrice Topper op zoek naar de allerslechtste kanten van haar personage.


Wat mij vooral boeide in deze twee actrices was hoe ongegeneerd gretig ze zich aan hun rol en personage overgaven. Dat is eigenlijk altijd zo met Reijn en Topper, los van de voorstelling waarin ze staan en of die al dan niet geslaagd is. Het was hoe dan ook fascinerend naar deze ongebreidelde speeldrift te kijken. Niks geen: 'ik kruip in de huid van', helemaal geen transformatie, geen moeilijkdoenerij met methodieken en technieken. Nee, spelen tot je er bij neervalt!


Open actrices, dat zijn het, open en transparant. Zich gretig met hart en ziel in het diepe gooiend, maar niet uit het oog verliezend dat het spel is. Ook zij bedienen zich wel degelijk van hulpmiddelen en gebruiken hun gereedschap. Reijn geneert zich (terecht) niet voor haar lichaam, en als het moet ook niet voor haar tranen. Topper vertrouwt op haar soms snerpend hoge stem en kan gillen als een speenvarken. Het lijkt ook alsof ze geen geheimen hebben, voor zichzelf niet, en voor hun publiek niet.


Er zijn ook actrices die juist wel een geheim koesteren. In hun manier van toneelspelen is beheersing het belangrijkst. Marlies Heuer en Chris Nietvelt zijn in deze categorie de stijliconen. Zij hanteren als geen ander een zekere mate van afscherming, wat niet betekent dat ze timide of terughoudende actrices zijn. Integendeel: Nietvelt kan hysterisch tekeer gaan als het moet, en ook Heuer kan haar lichaam en stem zenuwslopend in stelling brengen.


Maar helemaal los en ongeremd zul je ze nooit aantreffen. Zelfs in De Meeuw, waarin Chris Nietvelt de extraverte actrice Arkadina speelt en behoorlijk uitpakt (ook letterlijk, in het tonen van haar halfnaakte, flinterdunne lichaam), is haar uitzinnigheid tot in de puntjes gestileerd. Marlies Heuer, afkomstig uit de mime, voert de getergde vrouwenrollen die ze vaak speelt tot in de nerveuze registers op, waardoor van haar spel altijd bepaalde dreiging uitgaat.


Gesloten actrices zijn het, die altijd iets lijken te verbergen voor de toeschouwer en juist dat intrigeert. Datzelfde was ook de kracht van Jeroen Willems, de acteur die dit seizoen zo plotseling overleed. Willems hield altijd iets achter de hand, iets waarnaar je als publiek alleen maar kon gissen. Ook als hij de exuberante Ludwig II speelde, de Beierse koning die in sprookjes en mooie jongens geloofde, was hij de bedachtzame acteur met die ietwat slepende stem en die karakteristieke, langzaam op en neer gaande oogleden. Zijn zeggingskracht kwam van binnenuit, zijn motor was een diesel, geen turbo.


Daar lijnrecht tegenover stond dit seizoen de bijna hallucinerende performance die Pierre Bokma ten beste gaf in De Verleiders. De titel van het stuk sloeg in enkelvoud op Bokma zelf. Als vastgoedfraudeur Nico Vijsma verleidde hij met een mengeling van demonisch acteren en stand-up comedy het publiek. Zo gretig op de zaal gericht dat het maar weinig scheelde of hij was bij zijn publiek op schoot gaan zitten om daar met zijn duivelse tong zoete woordjes in onze oren te fluisteren. Geheel ten dienste van zijn personage.


Het lijkt vaak of open acteurs als Pierre Bokma, Gijs Scholten van Aschat en hun Vlaamse vakbroeder Wim Opbrouck het maar makkelijk hebben met hun van God gegeven, retorische talent. Ze hoeven maar op te komen en het publiek hangt aan hun lippen. Tegenpolen als Jeroen Willems en Mark Rietman moeten eerst een soort stugheid loslaten voordat je zicht op hun personage krijgt. Daar moet je als toeschouwer meer je best voor doen.


'Acteren is denken, niet voelen - voelen is vies'. Met dat adagium van toneelleider en docent Ton Lutz is een hele generatie acteurs opgevoed. Lutz bedoelde: als acteur moet je niet teveel in je rol kruipen en wroeten om van binnenuit alles diep te doorgronden. Je moet blijven denken op toneel, en het publiek moet door dat denken zelf gaan voelen. Tegenwoordig wordt bij al te emotioneel toneelspel vaak gezegd dat niet de acteur moet huilen, maar zijn publiek. Dat er zoveel verschillende soorten acteurs rondlopen - van open tot gesloten, van transparant tot mysterieus - juist dat maakt het Nederlandse theater zo bijzonder. Dat hoor je vaak van buitenlandse regisseurs als ze hier werken. En ze hebben gelijk.


Dit seizoen heb ik, in het theater althans, overigens maar één keer gehuild (nou ja, een traantje gelaten) en wel bij De Sunshine Show van Esther Scheldwacht. Geen idee of Scheldwacht een gesloten of open actrice is, zo vaak heb ik haar niet gezien. Maar zij wist wel de juiste snaar te raken door zich als actrice helemaal te verstoppen in het personage van een Thaise ladyboy en daar theatraal heel geloofwaardig een treurig verhaal over te vertellen.


Overigens had Rijnders met zijn opmerking destijds over mijn vermeende voorkeur voor oudere actrices op één punt gelijk: ik was en ben fan van Ellen Vogel (91), nog steeds van top tot teen de Grande Dame van het Nederlandse toneel. Ik kwam haar onlangs weer eens tegen, na afloop van de première van De Meeuw . Ze vond dat ik er nog goed uitzag, na al die jaren recenseren, en zei dat ik mooi haar had. Zoiets had even daarvoor Arkadina in De Meeuw ook al gezegd tegen een lelijk meisje - dat ze zulk mooi haar had. Ellen Vogel is altijd een gesloten actrice geweest, zo eentje bij wie je altijd iets meer vermoedde dan dat wat alleen maar gezegd werd.


En toch vatte ik het op als een compliment.


Top10 Vincent Kouters

1. Somedaymyprincewill.com door Trouble Man, regie Casper Vandeputte.

In deze slimme theaterrevue vertelt Sadettin Kirmiziyüz een even grappig als aangrijpend verhaal over cultuurverschillen, romantiek en knellende familiebanden. Dit alles aangekleed met de waanzinnig goede theatermuziek van The Sadists.


2. Wie is er bang voor Virginia Woolf? van Edward Albee door Dood Paard.

Manja Topper en Kuno Bakker spelen toneelechtpaar Martha en George als twee bezetenen. Met hun alles vernietigende dialogen reiken ze tot de bodem van een liefdeloos huwelijk.


3. De meeuw van Anton Tsjechov door Toneelgroep Amsterdam, regie Thomas Ostermeier.

Gastregisseur Ostermeier laat in een verraderlijk luchtige enscenering de spanningen hoog oplopen tussen Tsjechovs tragikomische levensamateurs. Sommigen proberen hun geluk te forceren. De fatale gevolgen komen hard aan. Erg mooie rollen van Hélène Devos en Hans Kesting.


4 De wederopbouw van het Westen: Zwart door De koe.

Slotstuk van een onnavolgbaar drieluik over Westerse kunst, decadentie en zo veel meer. Terloops gespeeld, maar tegelijk erudiet, intelligent en hoogst ironisch. Zo zeer dat het een meesterlijke prestatie genoemd mag worden.


5 Een lolita van Bernard Dewulf door NTGent, regie Julie Van den Berghe

Els Dottermans is fenomenaal als Lolita van middelbare leeftijd. Ook Frank Focketyn is op zijn plaats als de inmiddels uitgebluste vent die haar ooit verleidde. Bernard Dewulf schreef voor hen zinnen vol rancuneus verlangen naar vroeger.


6 De baard van God door Hotel Modern.

Opnieuw creëert Hotel Modern een compleet eigen bordkartonnen wereld waarin dood, ziekte en vergankelijkheid domineren. Onschuldige poppetjes, gemodelleerd naar familieleden van de makers zelf, figureren in catastrofale verhaaltjes.


7. Mightsociety 10 van Eric de Vroedt.

Eric de Vroedt sluit zijn 10-delige cyclus af met een ingrijpend verhaal over een verscheurde Hollandse familie in een onherkenbaar geworden wereld, waarin enkel economische belangen regeren. Pijnlijk goed gespeeld door Hein van der Heijden en Esther Scheldwacht.


8. Na de repetitie/Persona van Ingmar Bergman door Toneelgroep Amsterdam, regie Ivo van Hove.

Van het bijzondere uitklapdecor tot de geweldige rollen van Marieke Heebink, Karina Smulders en, in het eerste deel, Gijs Scholten van Aschat. Alles aan deze symbolische trip is perfect uitgevoerd. Zinnenprikkelend theater.


9. Drie Zusters van Anton Tsjechov door Het Nationale Toneel, regie Theu Boermans.

Een groot ensemble onder leiding van Theu Boermans speelt deze Drie Zusters als melancholieke komedie. En dat in een mooi schetsmatig decor dat het sterke acteren van vooral de drie hoofdrolspeelsters benadrukt.


10. De muurspecht van Willem de Vlam door Bellevue Lunchtheater, regie Paul Knieriem.

Ontroerend kleinood over een echtpaar dat ooit in het centrum van het maatschappelijke debat stond. Maar nu oud is en moet kampen met Alzheimer. Steengoed theater over het zelfverkozen einde van een tijdperk.


Teleurstelling: Funzone van Mugmetdegoudentand, regie Joan Nederlof.

De normaal zo leuke en geëngageerde theatermakers van Mugmetdegoudentand mislukken goed in een show die over identiteit moet gaan, maar een onduidelijke vergaarbak van onleuke sketches is. Zelfs beroepstransgender Baby Dee kan dit niet redden.


Top10 Hein Janssen

1. De Verleiders van George van Houts door Bos Theaterproducties, regie Aat Ceelen.

Briljant geschreven en enerverend gespeeld Hollands polderdrama over foute fraudeurs en laffe financiële avonturiers. Op papier een saai onderwerp, in het theater overrompelend helder en cabaretesk geestig.


2. Small World van en door Boogaerdt/VanderSchoot.

Het duo dat eerder de voorstelling BIMBO maakte, stort zich nu op de wereld van het entertainment, die wordt gedomineerd door Disney. Small World is een horrorshow van doodenge Disneyfiguren, rookmachines en vliegende olifantjes. Een parade van fantasievolle, knotsgekke, onbestemde en gelukkig ook onbegrijpelijke scènes.


3. Wie is er bang voor Virginia Woolf? van Edward Albee door Dood Paard.

Albee's klassieke huwelijksdrama opnieuw afgestoft door Dood Paard dat het stuk twintig jaar geleden ook al speelde. De tragedie van een vastgelopen huwelijk is nu gruwelijker dan ooit, vooral door de bijtende ironie en snoeiharde verwijten over en weer.


4. Candide naar Voltaire door NTGent, regie Michel Schröder.

NTGent nodigde de hier onbekende Zwitserse theatermaker Michel Schröder uit voor een ensemblevoorstelling naar Voltaires Candide. Het leverde fris, gek, vrolijk en soms ook duister montagetheater op over de Verlichte Mens.


5. De Sunshine Show van en door Esther Scheldwacht.

Actrice Esther Scheldwacht schreef en speelde geheel op eigen kracht deze verbluffende ode aan een Thaise ladyboy. Theater gespeeld op en rond een groezelige matras over grote tragedies in een klein leven.


6. Na de repetitie/Persona van Ingmar Bergman door TGA, regie Ivo van Hove.

Mooi, rustig en zeker voor Van Hoves doen beheerst Bergman-tweeluik, waarin Na de repetitie het meeste indruk maakt. Omdat het genadeloos inzicht geeft in de toneelwereld, de ijdelheden, de onzekerheden. Gijs Scholten van Aschat geeft weergaloos en soepel gestalte aan de rol van de theatermaker wiens rol bijna is uitgespeeld.


7. About Beckett door Maatschappij Discordia.

Goed en mooi om het ensemble van Jan Joris Lamers voor het eerst te zien op het grote podium van de Stadsschouwburg Amsterdam. Met een Beckett-collage die niet alleen over Beckett ging, maar over 'het leven, als één grote, uitgestelde val'.


8. Een Poppenhuis van Henrik Ibsen, regie Maren Bjorseth.

Er liepen dit seizoen maar liefst vier Nora's in het theater rond, maar de versie van het jonge regietalent Maren Bjorseth (28, geboren in Noorwegen) was het verrassendst. Ibsens kirrende poppenvrouwtje domineert hier in een supersnelle theatertrip, en danst op een Lady Gaga-remix.


9. Hetty & George van en door Adelheid Roosen & George Groot, regie Titus Muizelaar.

Roosen vertelt over haar dementerende moeder en de overgang, Groot over zijn overleden vrouw en hoe hij op bestelling verwend wordt door escortboys. Ze voelen en snuffelen aan elkaar. Het publiek ligt in kleurige kussens op de vloer.


10. Boot & Berg van Josse de Pauw en Peter Vermeersch door LOD Muziektheater.

Muziektheater opgevoerd in een oude suikerfabriek in Zeeland, over de ondergang van de Titanic als metafoor voor de seksuele drift van de mens. Boot doorklieft berg, zoals de liefde mensen vermorzelt.


Teleurstelling: Paradijs door Dood Paard en De Warme Winkel.

Twee groepen van naam en faam verslikken zich in eco-theater, gespeeld in een artificiële plantenkas. Er is niets mis met pretenties in het theater, maar als je er zo weinig mee doet en je maakt er zo'n poeha omheen dus wel.


Top10 Karin Veraart

1. De wederopbouw van het Westen: wit rood zwart door De Koe.

Theatermarathon over het Westerse denken en doen sinds de Tweede Wereldoorlog, ofwel de tijd waarin makers Natali Broods, Peter Van den Eede en Willem de Wolf opgroeiden. Intelligent, lucide, en (vaak heel erg) grappig.


2. Song#2 door Toneelhuis/Abke Haring & Benjamin Verdonck.

Een pareltje van een voorstelling als resultaat van deze eerste samenwerking tussen de Nederlandse actrice/theatermaakster en de Vlaming die zich naast theater graag met beeldende kunst bezighoudt. Talig en lijfelijk, geestig en bevlogen, heel eigen en ongelooflijk innemend.


3. Wie is er bang voor Virginia Woolf? van Edward Albee door Dood Paard.

Na meer dan tien jaar hernomen, maar wat een verrassing was het, zo ineens tegen het eind van het seizoen. Geweldig spel van Manja Topper, Kuno Bakker en Gillis Biesheuvel; Naomi Vellisariou sloot zich aan. Wat een feest. Gaat dat zien.


4. Platonov van Anton Tsjechov door NTGent, regie Luk Perceval.

Kale, duistere, maar ook met humor geënsceneerde Tsjechov door Luk Perceval. Te gast in Gent, leverde dit regiefenomeen meteen weer een hoogtepunt af, mede dankzij prachtige acteurs als Elsie de Brauw en Steven Van Watermeulen.


5. Moby Dick - Het Concert door de VeenFabriek/Schauspielhaus Bochum, regie Paul Koek.

Peter Verhelst bewerkte Herman Melvilles klassieker, die in regie van Koek met muziek van TRACK en scènebeeld van Theun Mosk tot een muziektheatervoorstelling van grote schoonheid werd. Ook qua spelers zat het erg goed trouwens.


6. Na de repetitie/Persona van Ingmar Bergman door TGA, regie Ivo van Hove.

Van Hoves liefde voor Ingmar Bergman leidde deze keer tot dit bijzondere tweeluik, met glansrollen van Marieke Heebink, Karina Smulders en Gijs Scholten van Aschat. In een decor waarmee Jan Versweyveld zichzelf overtrof.


7. Candide naar Voltaire door NTGent, regie Michel Schröder.

Originele theatercollage over de toestand in de wereld. Geïnspireerd op Voltaire, geregisseerd door de hippe Zwitser Schröder. Acteurs als Wim Opbrouck, Louis van Beek en Lien Wildemeersch wisten raad met de materie en maakten er een bijzondere - heerlijk droogkomische - performance van.


8. Mightysociety 10 van Eric de Vroedt.

Fraaie, persoonlijke afsluiting van de fameuze Mightysocietyreeks waarmee theatermaker Eric de Vroedt zich een geheel eigen plaats in het Nederlandse theaterlandschap verwierf. Opnieuw overrompelend spel van Hein van der Heijden, die meerdere voorstellingen in de serie vleugels gaf.


9. Il Gonfiabile door Sarah Jonker, regie Michiel de Regt.

Ze is een originele denker en maker, kan fantastisch tekenen, is muzikaal en een doorzetter. In bescheiden opzet maakte Jonker dit seizoen een schat van een solovoorstelling waarin ze een hele Italiaanse toneelgroep neerzet die nogal weg is van Antonin Artaud. Chapeau.


10. Hetty and George van en door Adelheid Roosen en George Groot, regie Titus Muizelaar.

Geen veilige zwarte doos maar een lichte, theatrale ruimte met daarin een bed waar het publiek omheen zat. Confronterend en dapper egotheater door Adelheid Roosen en George Groot.


Teleurstelling: Misdaad en straf naar Dostojevski door NNT, regie Ola Mafaalani.

Had in theorie alles mee: Dostojevski-bewerking van Ko van den Bosch, sterke hoofdrol van Joris Smit als Raskolnikov - maar pakte in de praktijk vrij saai en rommelig uit.


Extra:Wie is er bang?

Twee voorstellingen worden in alle drie de lijstjes van de Volkskrantcritici genoemd: Wie is er bang voor Virginia Woolf? van Dood Paard en Na de repetitie/Persona door Toneelgroep Amsterdam. Candide, Hetty & George, mightysociety 10 en Zwart worden twee keer genoemd. NTGent en Toneelgroep Amsterdam zijn met vier vermeldingen ieder de populairste groepen - NTGent met drie verschillende producties, Toneelgroep Amsterdam met twee. Op grond van de noteringen is Wie is er bang voor Virginia Woolf? dé VKvoorstelling van het seizoen 2012-2013.


Een aantal van de VK Top Tien-voorstellingen is te zien op het Theater Festival dat van 5/9 t/m 15/9 in Amsterdam plaatsvindt . Dat zijn: De Verleiders, Somedaymyprincewill.com, Platonov, De Sunshine Show, mightysociety 10, Small World, Hetty & George en Wie is er bang voor Virginia Woolf? www.tf.nl


Na de repetitie/Persona wordt hernomen in januari 2014.


Theater Festival

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.