Vol gas, vol macht

Een ministerie dat geprivatiseerd werd laat in Rusland het Kremlin naar zijn pijpen dansen: Gazprom, het grootste gasbedrijf van de wereld....

PHILIPPE REMARQUE

WIE in Moskou wil zien waar zich de macht bevindt, doet er goed aan niet alleen het Kremlin te bezoeken. In het zuidwesten van de hoofdstad staat het luxueuze nieuwe hoofdkwartier van het rijkste bedrijf van Rusland. De glanzende wolkenkrabber van glas en graniet die het complex bekroont, is na de televisietoren het hoogste gebouw in Moskou. Dit is de thuisbasis van Gazprom, 's werelds grootste gasproducent.

De architectuur staat symbool voor de ongebreidelde macht en politieke connecties die Gazprom in Rusland bezit. Het beschikt over een derde van de wereldgasvoorraad, verzorgt naar schatting 9 procent van Ruslands bruto nationaal produkt, en levert de helft van alle Russische export-inkomsten.

De 367 duizend eigen werknemers kunnen rekenen op een sociaal netwerk van huizen, scholen en ziekenhuizen waarbij de voorzieningen voor de rest van het Russische volk schril afsteken. Gazprom heeft zelfs buitenhuisjes in Florida.

Gazprom heeft ook belangen in meer dan honderd bedrijven buiten de eigen branche, zoals banken, autobedrijven, scheepvaart, meubels en landbouw. Het bedrijf ontwikkelt zelfs een vliegtuig dat op gas vliegt. De naam Gazprom staat op het shirt van Ruslands nationale voetbalelftal.

Volgens Ben Blessing, een Nederlandse gas-consultant in Houston die al jaren kind aan huis is bij Gazprom, is het concern met geen enkel gasbedrijf ter wereld te vergelijken. 'Er bestaat eenvoudigweg geen bedrijf dat zo groot is. Als je alle bezittingen van Gazprom precies zou moeten taxeren, ben je een paar jaar bezig.'

Gazprom produceert niet alleen 95 procent van het Russische gas, maar voorziet ook een kwart van west-Europa van gas. Dit aandeel moet in de komende jaren sterk groeien, onder meer door de overeenkomst die Gazprom onlangs heeft gesloten met de Nederlandse Gasunie (zie kader).

De toekomstige extra gasleveranties zullen worden aangevoerd door een nieuwe pijplijn, van het Jamal-schiereiland via Witrusland en Polen naar west-Europa. De aanleg van de leiding kost 40 miljard dollar en moet deels gefinancierd worden door een internationale aandelenuitgifte. Gazprom beheert nu al 141 duizend kilometer pijpleiding, waar overigens 20 procent van lekt.

In Rusland staat Gazprom vooral bekend om zijn politieke connecties: volgens de media steunt het bedrijf de huidige machthebbers in ruil voor financiële privileges. Gazprom is de succesvolste exponent van die typische vorm van kapitalisme die in het Rusland van Boris Jeltsin tot bloei is gekomen: de vermenging van staatsmacht en grootkapitaal.

De communistische apparatsjiki van weleer zijn de gasbaronnen van nu geworden. Ze hebben met behulp van hun politieke connecties de hand weten te leggen op de natuurlijke rijkdom van Rusland. Het staatsmonopolie waarvoor ze werkten, hebben ze omgebouwd tot een kapitalistisch imperium. Hun spectaculaire winsten blijven door openlijke en verborgen hulp van vrienden in de regering voor een deel uit handen van de fiscus.

Gazprom is in feite een geprivatiseerd ministerie. Viktor Tsjernomyrdin, die nu premier is, vormde in 1989 als sovjet-minister van gasindustrie zijn departement om tot staatsbedrijf. Hij werd zelf de eerste directeur van Gazprom. Zijn opvolger Rem Vjachirev, de huidige directeur, kon het gas-imperium uitbreiden toen Tsjernomyrdin eerst minister en vervolgens premier werd. Nu is Gazprom de onbetwiste aanvoerder van de zogeheten energielobby, een van de clans van politici en financiële groeperingen die in Rusland om de macht en de economische buit strijden.

Vergeleken met andere sectoren was de gasindustrie bij het einde van de planeconomie goed geoutilleerd. Nog in de jaren zeventig en tachtig had de Sovjet-Unie veel gasapparatuur aangeschaft in het westen. De belangrijkste prestatie van Tsjernomyrdin en Vjachirev is, dat ze Gazprom intact wisten te houden toen de regering in de loop van het privatiseringsproces grote monopolies als de olie-industrie opbrak in kleinere, concurrerende bedrijven. De Russische gasindustrie mocht haar eenheid behouden.

De staat ontving 40 procent van de aandelen, de werknemers 15 procent, de bedrijfsleiding 10 procent, en de rest werd verkocht aan binnenlandse investeerders. Maar de Gazprom-directie hield een compleet veto over de koop en verkoop van aandelen, en dus over het bestuur van het bedrijf.

Het aandeelhoudersregister van een geprivatiseerd bedrijf moet volgens de Russische wet door een onafhankelijke instelling worden beheerd. Maar Tsjernomyrdin zorgde dat er een geheime, nooit gepubliceerde beschikking van de regering kwam, waarin voor Gazprom een uitzondering werd gemaakt.

Dezelfde geprivilegeerde behandeling viel Gazprom ten deel op het gebied van de belastingen. Het bedrijf kreeg de gelegenheid om een groot deel van de voortdurend stijgende export-inkomsten belastingvrij op te slaan in een zogeheten stabilisatiefonds. Het geld was bestemd voor investeringen.

Volgens critici betaalde Gazprom slechts de helft van de accijnzen en maar 70 procent van de winstbelasting die het eigenlijk zou moeten betalen. Het verlies voor de Russische schatkist was enorm. Alleen het Gazprom-stabilisatiefonds kostte de Russische overheid naar westerse schattingen al een miljard dollar per jaar.

Vergeleken met andere landen die veel bodemschatten exporteren, neemt de energiesector in Rusland een uiterst klein deel van de begroting voor zijn rekening, zeggen de critici. Volgens hen vertegenwoordigt Gazprom alles wat er corrupt is aan het nieuwe politieke en economische stelsel van Rusland. Zelfs Jeffrey Sachs, de Harvard-professor die Rusland en andere Oosteuropese landen heeft begeleid op het pad van shocktherapie en privatisering, vindt nu dat Gazprom opnieuw genationaliseerd moet worden. Het bedrijf is volgens hem 'gestolen' van het Russische volk.

In maart verplichtte de Russische regering zich onder druk van het IMF om de stabilisatiefondsen van Gazprom en enkele andere bedrijven op te heffen. Het IMF weigerde Rusland een krediet van meer dan 10 miljard dollar toe te kennen als de regering haar belastinginkomsten niet zou vergroten. Het fonds is volgens woordvoerder Vladimir Zjoekov van Gazprom inmiddels 'met enige vertraging' verdwenen.

De hulp die de huidige machthebbers aan Gazprom bieden, wordt door Gazprom in klinkende munt terugbetaald. Hardnekkige geruchten dat premier Tsjernomyrdin 5 procent van de aandelen van Gazprom in handen zou hebben, worden zowel door de premier zelf als door het bedrijf ontkend.

Maar de dure campagne die premier Tsjernomyrdins partij Nasj Dom-Rossija (Ons Huis is Rusland) voor de parlementsverkiezingen van afgelopen december voerde, werd volgens de Russische media grotendeels door Gazprom gefinancierd. Russische commentatoren noemden de partij daarom spottend Nasj Dom-Gazprom (Ons huis is Gazprom). De indruk van corruptie en vriendjespolitiek was zo sterk, dat Tsjernomyrdin uiteindelijk niet meer dan 10 procent van de stemmen kreeg.

Gelukkig voor Gazprom biedt de huidige campagne voor een tweede termijn van president Jeltsin een nieuwe mogelijkheid om de continuïteit van het voor de gasindustrie zo gunstige ondernemingsklimaat te waarborgen. Directeur Rem Vjachirev heeft zich inmiddels openlijk voor Jeltsin uitgesproken. Over de precieze geldstromen is minder bekend. Gas-consultant Blessing: 'Dat is natuurlijk iets dat in een ander land niet zo openlijk zou kunnen. In het nieuwe hoofdkwartier hangt overal het portret van meneer Jeltsin.' Maar Blessing is het 'helemaal niet eens' met de kritiek dat Gazprom zich verrijkt ten koste van het verarmde Russische publiek. Gazprom is tenslotte ook de motor van de Russische economie. 'Het gehele land leeft van Gazprom, want de regering roomt de winst af.'

De precieze bijdrage van Gazprom aan de begroting is onderwerp van debat in Rusland. Woordvoerder Vladimir Zjoekov verzet zich tegen de aantijgingen in de pers: 'Door allerlei maatregelen van de regering hebben we in het laatste half jaar in totaal 10 triljoen roebel verloren. Het is naïef om in zo'n situatie over privileges te spreken. Wij zijn gewoon een melkkoe die wordt ingezet als de overheid zijn financiële doelen niet haalt.'

Zjoekov ontkent echter niet dat Gazprom dit verlies kan dragen. Dat komt omdat Gazprom een 'stabiel bedrijf' is, zegt hij. Maar het is moeilijk om een verkeerde indruk bij het publiek weg te nemen. 'Als de overheid iets van ons afneemt, denkt iedereen dat we dat al die tijd verborgen hebben gehouden.'

Het wantrouwen jegens het concern wordt gevoed door de geheimzinnige manier waarop Gazprom bestuurd wordt. Betrouwbaar cijfermateriaal over de omvang en de prestaties van het bedrijf is er niet. Pas vanaf 1994 geeft Gazprom een jaarverslag uit, maar daar staat weinig concreets in.

De handelsbank Kleinwort Benson heeft het bedrijf op grond van de gasvoorraden die het bezit, voorlopig ingeschat op 300 tot 600 miljard dollar.

De winst van Gazprom wordt door buitenstaanders geschat op 2 tot 4 miljard dollar per jaar. Nu het bedrijf 9 procent van haar aandelen wil uitgeven op internationale markten, moeten investeerders een beter beeld krijgen. Accountantskantoor Coopers & Lybrand komt daarom deze zomer met een bedrijfsbalans die voldoet aan de internationale standaard.

Gazprom zou geen Russisch bedrijf zijn, als het niet ook problemen had. Gasafnemers in Rusland en de omringende voormalige sovjet-republieken hebben een gezamenlijke schuld aan Gazprom van 60 triljoen roebel, wat neerkomt op drie keer de jaarlijkse winst. De gasbaronnen proberen van de nood een deugd te maken door hun imperium uit te breiden. Overal in Rusland ontvangt Gazprom aandelen in toeleveringsbedrijven in plaats van betaling. In de omliggende republieken verwerft Gazprom waardevolle gasopslag- en transportfaciliteiten in ruil voor het afschrijven van schulden.

Ondanks de privatisering en alle kritiek op de rijkdom van het bedrijf vindt Gazprom dat haar belangen nog steeds samenvallen met die van de Russische staat, zoals blijkt uit het adagium dat het bedrijf graag bezigt: 'Wat goed is voor Gazprom is goed voor Rusland.'

In onderhandelingen over nieuw te ontginnen gebieden hebben vakministers weinig te vertellen. 'Gazprom gedraagt zich alsof niet de staat, maar zij de eigenaar is van de Russische rijkdom aan bodemschatten', klaagde voormalig onderminister van gasindustrie Andrej Konopljanik vorig jaar.

Misschien wel daarom maakt topman Rem Vjachirev zich in het openbaar geen zorgen over een eventuele verkiezingsoverwinning van de communisten, die toch beloven een einde te zullen maken aan de voorkeursbehandeling voor zijn bedrijf. 'Elke regering zal moeten leren leven met Gazprom, anders zal ze helemaal niet leven', zei hij onlangs in een interview.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden