ANALYSE

Vogelvrij verklaard: Arabische vrouwen

In Arabische landen is een golf van terreur gaande tegen vrouwen die opkomen voor gelijke rechten en democratie. Zeker vijftien zijn vermoord. Tientallen zijn hun land ontvlucht.

Op 24 februari 2015 demonstreert activiste Shaima al Sabbagh met anderen in Caïro, ze wordt neergeschoten door de politie. Omstanders proberen haar te helpen, maar Al Sabbagh (31) zal de aanslag niet overleven.Beeld Getty

Gedumpt langs de kant van de weg in een buitenwijk van de Libische hoofdstad Tripoli wordt ze op 6 januari 2014 door een voorbijganger aangetroffen. Haar levenloze lichaam toont sporen van marteling. 'Lichaam van advocaat die opkwam voor vrouwenrechten dood gevonden', kopt de Lybian Herald de volgende dag.

Vijf maanden daarvoor is Hamida al Hadi al Asfar spoorloos verdwenen. Na een afspraak op het kantoor van een officier van justitie stapt ze in de loop van vrijdagochtend 16 augustus in haar Hyundai Sante Fe. Rond half 1 pleegt ze nog een telefoontje naar een familielid en dat zal haar laatste levensteken zijn.

Kort voor haar verdwijning heeft de advocate publiekelijk haar instemming betuigd met een VN-rapport over geweld tegen meisjes en vrouwen in Libië. Daarmee ging ze in tegen de fatwa die de grootmoefti van Libië erover had uitgesproken. De islamitische wetsgeleerde vond het epistel in strijd met de sharia. Alle moslimvrouwen riep hij op te ontkennen dat er in Libië geweld tegen hen wordt gebruikt. Hamida al Hadi al Asfar deed het tegenovergestelde.

Het is drie jaar na de geslaagde opstand tegen dictator Kadhafi, waarin vrouwen - net zoals de Arabische lente in Egypte en Tunesië - een belangrijke rol speelden. In de chaos die daarna in het land ontstaat, strijden zwaarbewapende milities om de macht en vaardigen islamitische geestelijken de ene na de andere strenge richtlijn voor vrouwen uit; ze moeten gesluierd over straat, mogen alleen in het gezelschap van mannen de deur uit en mogen niet alleen autorijden. En dat wordt streng gehandhaafd: vrouwen worden achter het stuur weggeplukt, gearresteerd en geslagen als ze geen hoofddoek dragen of zonder man over straat gaan.

De gewelddadige dood van Hamida al Hadi al Asfar is de eerste in een reeks van moorden op vrouwen die zich uitspreken voor gelijke rechten en anderszins hun nek uitsteken. Later dat jaar volgt de journaliste Nasib Cernavah, wier keel wordt doorgesneden. In de zomer worden de advocates Salwa Bugaighis en Fariha al Berkawi op gruwelijke wijze omgebracht. De eerste door vier gewapende mannen die haar huis binnendringen terwijl ze op haar computer via Facebook een oproep doet mee te doen aan de verkiezingen die dag. Haar bebloede en tot op haar onderbroek ontklede lichaam wordt bij haar voordeur achtergelaten. Fariha al Berkawi vindt nabij haar woning de dood door de kogels van een sluipschutter. De twee advocates speelden een grote rol in de opstand tegen de dictator Moammar Kadhafi en kregen daarna een prominente politieke positie met een zetel in respectievelijk de overgangsregering en het parlement.

Somalië

In de twee jaar daarna worden in Libië nog zeker vier vrouwen die opkomen voor gelijke rechten vermoord en ontvluchten tientallen na bedreigingen het land. Blogster Nafissa el Sed is een van hen. Ze heeft in 2014 asiel aangevraagd in de Verenigde Staten. Ze werd via sociale media bedreigd na de publicatie van een kritisch artikel over de grootmoefti. Ook in de VS ontvangt ze nog bedreigingen. 'Hoeren van Isis, verraders van Libië, ik zou je willen vermoorden, hoer', luidde een tweet die ze onlangs in het Arabisch ontving.

SIHA, een belangenorganisatie voor vrouwen in de Hoorn van Afrika, wees onlangs in een artikel in Somalilandpress op de 'golf aan doelgerichte vrouwenmoorden' in Somalië. En de toenemende invloed van de streng islamitische militanten van Al Shabaab waardoor vrouwen verder worden gemarginaliseerd en uit het openbare leven worden verdreven. 'Dit vergiftigt het dagelijks leven van vrouwen en meisjes', aldus SIHA.

Ook mannen die hun kritische stem laten horen lopen risico. Maar vrouwen zijn duidelijk een speciaal doelwit in Arabische landen die in de greep zijn van burgeroorlogen en gewelddadige extremistische groeperingen, stelt Elisabeth van der Steenhoven, scheidend directeur van het platform voor gendergelijkheid WO=MEN in Den Haag en lid van de Adviesraad internationale vraagstukken. Zij staat in contact met veel mensenrechtengroeperingen in Arabische landen. Volgens haar verlopen de moorden via een vast patroon. 'Je gaat het zien als je het door hebt, zoals Johan Cruijff dat zei.'

Een dreigtweet gericht aan blogster Nafissa el Sed.Beeld Twitter

Facebook

Eerst worden de vrouwen via Facebook zwart gemaakt en bedreigd. Ze worden uitgemaakt voor promiscue, hoer, onzedig, afvallige of verrader. Typeringen die islamitische extremisten kunnen opvatten als een uitnodiging haar om te brengen. 'Die aanvallen moedigen geweld aan, de praktijk wijst dat ook uit', zegt Hibaaq Osman van de Arabische vrouwenorganisatie Karama. Behalve een indirecte oproep de vrouw om te brengen, is het doel haar reputatie te schaden bij haar achterban en familie en haar zo te isoleren zodat haar invloed afneemt. Veel vrouwen die op deze manier worden aangevallen verkeren nu in angst.

Momenteel wordt voor het leven gevreesd van de vooraanstaande academica Zahra Langhi, -secretaris-generaal van het Libyan Women's Platform for Peace, die op een dergelijke manier wordt zwartgemaakt en bedreigd. Vier weken geleden bleek dat er een nepaccount van haar Facebook-pagina was gemaakt, waarop subtiele wijzigingen waren aangebracht die de vrome moslima bij haar ruim twaalfduizend volgers in diskrediet moesten brengen. Zo werd ze omschreven als 'een expert in islamitische groepen en extremisme'. Voor groeperingen als IS en Al Nusra is die expertise synoniem voor verrader. En een verrader mag worden omgebracht. Op haar nepaccount pleegden nieuwe volgers, ruim achthonderd 'boze mannen' in een paar uur tijd, volgens Langhi 'karaktermoord,' vertelt ze. 'Wie opkomt voor het naleven van de mensenrechten wordt neergezet als agent van westerse imperialisten.'

Facebook heeft het nepaccount van haar pagina dezelfde dag nog uit de lucht gehaald. Maandag dook echter weer een nepaccount van Langhi op. 'Je als een ander voordoen op Facebook is niet toegestaan', zegt een woordvoerder.

Facebook

Het is lastig te achterhalen wie er achter dit nepaccount schuilging. Een expert die anoniem wil blijven, vermoedt dat het dezelfde Libische brigade is die advocate Salwa Bugaighis kort voor haar gewelddadige dood twee jaar geleden bedreigde. Die brigade wordt ook verantwoordelijk gehouden voor de moord op de Amerikaanse ambassadeur Chris Stevens in 2012.

Dat Facebook een cruciale rol speelt in de het bedreigen en vermoorden van vooraanstaande vrouwen, noemt Elisabeth van der Steenhoven 'erg wrang'. 'Voor de meeste vrouwen in Arabische landen is Facebook het enige kanaal om informatie te ontvangen, contacten te leggen en zich te laten horen. Tegelijk brengt het hen in levensgevaar. De straffeloosheid waarmee dit gebeurt, is zorgelijk.'

Hoewel Zahra Langhi zich serieus bedreigd voelt, is ze niet van plan zich de mond te laten snoeren. 'Het ombrengen van activisten is begonnen. We moeten doorgaan, ons edelmoedige gezicht tonen en blijven vechten voor onze overtuiging en een beter, vreedzaam Libië. Als dat hier niet meer mogelijk is, dan moeten we dat in ballingschap doen.'

Interview : Arwa Faroun (18)

Ze nam deel aan de opstand tegen dictator Kadhafi, werd de jongste activist van Libië genoemd, maar vreest nu voor haar leven. Arwa Faroun: 'Er is geen overheid en geen politie die ons beschermt.'

Arwa Faroun (18) beantwoordt de vragen midden in de nacht, als het
stil is in huis en het veiliger voelt vrijuit te spreken. Ze woont in de Libische hoofdstad Tripoli, waar ze aan de universiteit media studeert met als doel 'een goede journalist te worden'. Ze was 13 toen in 2011 in Libië de opstand uitbrak tegen dictator Kadhafi. Ze sloot zich, tegen de zin van haar ongeruste ouders, aan bij de opstandelingen. Ze verspreidde zelfgemaakte onafhankelijkheidsvlaggen, een niet ongevaarlijke daad van verzet. 'Als de veiligheidspolitie mij had betrapt, was ik gearresteerd of omgebracht. 'Wil je ons soms allemaal dood hebben?', vroeg mijn vader.'

Toen Kadhafi eenmaal was verdreven en gedood, bleef Arwa actief. 'Ik kon niet stil blijven zitten. Ik nam deel aan demonstraties voor burgerrechten. Tijdens die bijeenkomsten ontmoette ik veel journalisten van over de hele wereld, waardoor ik geboeid raakte door de journalistiek. Ik kocht een fototoestel en begon alle belangrijke dingen die ik zag te fotograferen en te verspreiden, zoals protesten en gevechten tussen milities in de wijk in Tripoli waar ik woonde. In die tijd ging ik een hoofddoek dragen omdat de situatie zeer gespannen was. Een lid van een militie kreeg mij in de gaten terwijl ik gevechten fotografeerde, en volgde mij. Korte tijd later braken militieleden in mijn huis in en zeiden dat ik al mijn foto's moest weggooien, anders zouden ze mij vermoorden. Dat was het ingrijpendste dat ik ooit heb meegemaakt. Ik werd actief in een groepering die opkomt voor vrouwenrechten. 'De jongste activist van Libië', werd ik genoemd en nu was mijn familie trots.'

Welke impact heeft de moord op prominente vrouwen als de advocate Salwa Bugaighis?
'Het is een tragedie voor ons allemaal. Het versterkt onze vastberadenheid door te gaan met het nastreven van ons doel: ons land weer opbouwen en er een rechtsstaat van maken waar vrijheid heerst en gelijke rechten voor mannen en vrouwen zijn. En dan heb ik het nog niet eens over mijn ambitie om een goede journalist te worden.'

Is er volgens jou een gerichte campagne tegen invloedrijke vrouwen gaande?
'Ja. Veel vrouwen zijn het doelwit van bedreigingen en aanvallen van milities en terroristische groepen. Steeds meer vrouwen durven geen bijeenkomsten meer te bezoeken of ontvluchten Libië. Sommigen durven hun huis niet meer uit. Maar hun stem wordt nog steeds gehoord via social media.'

Loop je zelf gevaar?
'De situatie in Libië is nog niet eerder zo slecht geweest. Er is geen overheid en geen politie die ons beschermt. Het land is in handen van milities die elkaar bevechten uit eigenbelang. Ik ben bang ontvoerd of vermoord te worden. Daardoor durf ik niet meer op tv te verschijnen en vrijuit te spreken. Maar ik vind dat we ondanks alle bedreigingen moeten doorgaan en geloof moeten blijven houden in ons recht onze mening te uiten. Ik blijf fotograferen en erop vertrouwen dat op een dag alles beter zal zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden