Voetbal moest Joden in Westerbork het gevoel geven dat ze veilig waren

Het is 24 februari 1943 als de Joodse gevangene Han Hollander vanuit Kamp Westerbork goed nieuws meldt. De kampcommandant kwam het hem persoonlijke vertellen: hij en zijn vrouw Leen krijgen een erebehandeling.


Ze mogen verhuizen naar het Heidelager, gelegen buiten de kampomheining, normaal het domein van de bewakers. Daar krijgen ze een kamertje, 'keurig in de verf', met 'één ingebouwde en één staande kast' en niet te vergeten 'royaal voldoende eten', wel vier keer per week vlees. Voor het klootjesvolk in Westerbork een onbereikbare droom.


Maar Hollander was tijdens het interbellum met afstand de beroemdste voetbalcommentator van Nederland. Na de Olympische Spelen in Berlijn in 1936 schreef Hitler een lofuiting als dank voor zijn beeldende sportverslaggeving. Die voorkwam echter niet dat Hollander in '42 naar Westerbork werd gedeporteerd.


De handgeschreven brief van Hollander uit februari '43 werd donderdag openbaar gemaakt door het herinneringscentrum van Kamp Westerbork. De brief figureert prominent in een boek en een tentoonstelling (Het verdwenen elftal) over het voetbalelftal van het kamp, dat tot het najaar van '44 heeft bestaan.


Zo'n voetbalcompetitie paste in de doortrapte kamppedagogiek van commandant Albert Gemmeker. In Westerbork was ook een cabaret en zieke gevangenen werden naar het academisch ziekenhuis in Groningen vervoerd. Het moest ze doen geloven: de Duitsers willen ons niet kwijt.


'Aanvankelijk had elke werkafdeling zijn eigen voetbalteam', zegt Guido Abuys, conservator van het herinneringscentrum. 'Maar het aantal spelers dunde uit toen de oorlog vorderde. Na de laatste grote transporten in '44 is er niet meer gevoetbald.'


Hoewel heuse wedstrijdschema's zijn overgeleverd, betwisten enkele overlevenden de lezing van het Herinneringscentrum. 'Een competitie is er nooit geweest', zegt Simon Lampie, die in het kamp zat van 1942 tot september '44. 'Straatvoetbal, meer was het niet.' Ook oud-gevangene Simon Hornman betwist dat in het doorgangskamp georganiseerd werd gevoetbald.


Han Hollander kon na de oorlog geen verslag meer doen van het kampvoetbal. Na een korte tijd in het Heidelager raakten hij en Leen in ongenade en belandden in de gevangenis van Westerbork. Leen zou een Duitse Jood hebben uitgescholden, schrijft journalist Philip Mechanicus (1889-1944) in zijn dagboek. 'Er komt nog wel een andere tijd. Dan zullen we jullie Rot-Moffen wel krijgen.'


Het echtpaar Hollander werd op 6 juli 1943 op straftransport gesteld, vermoedelijk gehuld in een overall en op klompen. Drie dagen later, gelijk na aankomst in Sobibor, zijn ze vergast.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden