Voelplicht

In de aanloop naar de inzamelingsactie voor de aardbeving in Pakistan werd her en der de vraag gesteld hoe het toch kwam dat Nederland zo lauw reageerde op die calamiteit....

Na de gruwelijke Schipholbrand volgde een nieuwe ronde van zelfkastijding. Of beter: bewoners van het morele hooggebergte namen het ongevoelige volk op de laagvlakte de maat. Waar was hun woede, verdriet, stille tocht, wake, herinneringsplek? Tjoelker, Gorcum, Volendam, Enschede wél, Schiphol niet. Nederland bleef emotioneel ernstig in gebreke. Naar de oorzaken van die onverschilligheid hoefde men niet te gissen. Alweer de verkeerde slachtoffers, geen mensen om je mee te identificeren. De strekking van dit slag 'analyses' is dat mensen alleen geroerd of aangedaan zijn als zij daar luid en duidelijk uiting aan geven. Wat gisteren bij wijze van spreken nog uitzonderlijk was, verwerpelijk zelfs - het vertoon van heftige emoties in het openbaar -, geldt nu als een publieke plicht. Het openlijke rouwbeklag na de dood van prinses Diana en de moord op prins Pim werd door velen nog als 'hysterisch' gebrandmerkt, maar inmiddels moet juist het uitblijven van gevoelsuitstortingen het ontgelden.

De expressie van emoties is politiek geworden. Over minister Hoogervorst klonk onlangs de klacht dat 'hij nooit met passie praat over wat er in de zorg gebeurt'. Een gevoelloze, dus slechte minister, was de implicatie. Decorum ophouden is verdacht, voelen verplicht. Na haar overlijden werd Karin Adelmund bewierookt omdat zij over zulke prachtige emoties beschikte. Haar publieke snikken hadden als het ware de traan geëmancipeerd. Een voorbeeld om na te volgen.

De politieke traan was overigens al geëmancipeerd. De vroege tv-waterlanders van Hans Wiegel tijdens het lijsttrekkersdebat in 1981 laat ik buiten beschouwing, omdat het toen overduidelijk om particuliere tranen ging. Het ware pionierswerk werd in 1992 in de Tweede Kamer verricht door Jan Pronk, die volschoot over Somalië. In 1993 bracht Elske ter Veld de voldragen publieke huilbui op alle voorpagina's. Hanja May-Weggen voltooide de emancipatie van de traan door tijdens de Bijlmerenquête in 1999 in huilen uit te barsten. Achteraf had ze daar zelfs een argument voor: 'Politici moeten meer emoties tonen.'

Dit voorval vond ik terug in 'De heerschappij van de emoties', een hoofdstuk uit Politiek van goede bedoelingen (1999) van Hans Achterhuis, over het NAVO-optreden in de Kosovo-crisis. Sceptisch vraagt Achterhuis zich af of May-Weggen misschien 'een raadgeving van haar media-adviseurs had gevolgd'.

Inderdaad, wie geen goed minister is, kan altijd nog de juiste emoties etaleren. Onbedoeld had de lof voor Adelmund dan ook iets treurigs. Zij was vooral zo 'goed' vanwege de magmahaard van authentieke emoties die in haar gemoed borrelde. Gezindheid dus, Gesinnung, niet verantwoordelijkheid als maat der dingen. Kennelijk is Verantwortungsethik niet langer leidraad voor de nuchtere hervormers van de sociaal-democratie.

De 'heerschappij van de emoties' betekent dat goede bedoelingen boven goede resultaten gaan. Niet de kwaliteit van argumenten of van het politieke handelen geeft de doorslag, maar de 'kwaliteit' van emoties. Daarvan is een baas-boven-baas in emotionaliteit het gevolg: mijn gevoelens zijn echter, eerlijker, dieper dan de jouwe.

In beginsel 'democratiseert' het primaat van de emoties: iedereen heeft ze immers, wat over argumenten niet kan worden gezegd. Toch gaat in de republiek der emoties niet het gelijkheidsbeginsel op. Er blijken 'hoge' en 'lage' emoties te bestaan. Tegenover mijn fijngevoelige medelijden staat jullie nalatige onverschilligheid, tegenover mijn van nobele sensibiliteit vervulde inborst jullie kolkende onderbuik.

Moraliseren, want daar komt emotionalisering op neer, is lang beschouwd als het wapen der zwakken. Wie geen macht heeft, grijpt in arren moede naar de moraal. De emotionalisering van de politiek wordt daarom vaak in verband gebracht met populisme. Toch lijkt zij tegenwoordig vooral neer te komen op een 'morele herbewapening' der sterken. In feite zetten zij hun 'betere' emoties als machtswoorden in.

Ook dit keer werden ze niet aan dovemansoren gesproken. De morele kastijding van al de ongevoelige, onverschillige burgers miste haar uitwerking niet. Zij gehoorzaamden aan hun voelplicht en maakten van de actie voor Pakistan een succes. Hopelijk helpt het en wordt dat land niet, zoals Kosovo in 1999, overspoeld 'door onbruikbare medicijnen' en andere dure rommel, zoals Achterhuis, zelf veteraan van de internationale hulpverlening, in zijn essay vaststelt. Liefdadigheid - goede bedoelingen - blijkt 'bijna onvermijdelijk smerige kanten' te vertonen.

Het is nauwelijks doenlijk ons nog een voorstelling te maken van (democratische) politiek zonder - geïnstrumentaliseerde - emoties, medelijden en moraal. Toch is dat wat Achterhuis bepleit, aan de hand van onder anderen Machiavelli, Kant, Nietzsche en - vooral - Hannah Arendt, die hij aldus parafraseert: 'Het is uiterst gevaarlijk als gevoelens zich publiekelijk manifesteren en bepalend worden in de politiek.'

Al helemaal wanneer machthebbers zich op hun nobele gevoelens laten voorstaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden