'Voedsel duur vanwege schaarste'

Terwijl in Noord-Afrika burgers de straat op gaan om te protesteren tegen de hoge voedselprijzen, woedt in Europa een felle discussie over de invloed van speculanten. Grote investeerders zouden de prijs van grondstoffen hebben opgejaagd tot recordhoogten, in hun ijver maximaal rendement te halen.


'Dat is spelen met mensenlevens', oordelen linkse politici, ontwikkelingsorganisaties en duurzame banken in Europa. Puur financiële speculatie - waarbij het niet gaat om het verkrijgen van het product, maar om de papieren winst - zou aan banden moeten worden gelegd. Maar volgens de institutionele beleggers is er niets aan de hand. Er is gewoon een structureel tekort aan voedsel, zeggen zij.


'Speculatie is niet de oorzaak van het probleem, maar legt het slechts bloot. Dat probleem is een te lage voedselproductie', zegt Nico Roozen, directeur van de ontwikkelingsorganisatie Solidaridad. 'Speculanten hebben niet zo veel kracht dat ze de onderliggende ontwikkelingen kunnen beïnvloeden. Maar door hun interesse hebben ze wel een voorspellende waarde.'


Roozen doelt op de groeiende wereldbevolking en de stijgende welvaart in Azië die de vraag naar voedsel - vooral van vlees - alleen maar zal laten stijgen. Ondertussen nemen de voedselvoorraden wereldwijd af door tegenvallende oogsten als gevolg van klimaatveranderingen, en de strijd om landbouwgrond voor het verbouwen van biobrandstoffen en veevoer. Dit sombere toekomstscenario maakt de zogeheten commoditymarkt wel interessant voor investeerders die naarstig op zoek zijn naar nieuwe en veilige havens.


Institutionele beleggers hebben de afgelopen vijf jaar ruim 260 miljard dollar geïnvesteerd in zogeheten indexfondsen; een mandje met termijncontracten -futures - in landbouwproducten, olie en metalen. Particulieren volgden, zoals gebruikelijk, de zakelijke investeerders en konden terecht in commodity exchange trading funds. Volgens de grote zakenbanken zoals Goldman Sachs en Deutsche Bank, die de producten hebben ontwikkeld, zijn de commodityfondsen niet aan te slepen.


Desondanks hebben de miljardeninjecties in de commoditymarkt geen marktverstorend effect, zeggen de pensioenfondsen. 'Zij zijn helemaal niet geïnteresseerd in vaten olie of schuren met graan', zegt Ralph Sandelowsky, fondsmanager bij MN Services die de vermogens van een aantal grote Nederlandse pensioenfondsen beheert. 'De fysieke prijs wordt bepaald door de koper en de producent, wij handelen in verwachte prijsdaling en prijsstijging van het termijncontract en verkopen het ruim voor expiratie.'


Ook pensioenfonds ABP zegt 'geen grondstoffen te onttrekken aan de markt' en dus niet de prijs op te drijven. 'De prijs van futures hangt af van de balans tussen vraag en aanbod', zegt een woordvoerder van de pensioenfondsbeheerder. Die balans raakte zoek toen de graanoogsten mislukten afgelopen zomer in Rusland. Daarna is het balletje verder gaan rollen.


Volgens de Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VBDO) heeft de handel in termijncontracten wel degelijk effect op de prijs. 'Institutionele beleggers gaan altijd long, waardoor verkopers zich moeten indekken tegen prijsschommelingen', zegt directeur Giuseppe van der Helm. Hij wijst op een onderzoek van Triodos Bank. Daaruit blijkt dat de koffieprijs zeker is losgezongen van onderliggende economische factoren. De koffieprijs zou inmiddels voor bijna 30 procent worden bepaald door indexbeleggers.


De pensioenfondsen bestrijden dat. De impact op de stijging van de olieprijs is volgens Sandelowksy van MN Services hooguit 5 procent. Als er partijen zijn die de prijs opdrijven, dan zijn het de grote voedselafnemers zoals Unilever. 'Zij houden de contracten aan tot na expiratie om hun fysieke voorraden veilig te stellen', zegt Sandelowsky. Dit geeft een prijsstuwend effect in een markt waardoor een tekort aan grondstof dreigt.'


Tot vreugde van Solidaridad investeren de multinationals steeds meer in verbetering van productieketens om hun voorraden veilig te stellen. Roozen: 'Duurzaamheid is geen ethische beslissing meer, maar een economische.'


In de wetenschap dat de vraag naar voedsel de komende decennia verdubbelt, neemt de politieke druk toe voor meer transparantie op de voedselmarkt. Wie zijn de handelaren en wat zijn hun motieven? En welke posities nemen zij in? De VBDO wil nog dit jaar een onderzoek laten uitvoeren naar de ethische grens van beleggen. 'Als blijkt dat investeerders toch invloed uitoefenen op de reële markt door grondstoffen te onttrekken en zo de prijs op te drijven, dan is dat uit den boze', zegt Van der Helm. 'Wij willen dat pensioenfondsen daarin hun verantwoordelijkheid nemen. In de Verenigde Staten hebben de eerste pensioenfondsen zich al teruggetrokken.' Maar ook deelnemers moeten van zich laten horen, vindt hij. 'Als het om hun pensioen gaat, denken mensen te makkelijk: na mij de zondvloed.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden