biodiversiteit

VN: uitbuiting natuur leidt tot massaal uitsterven van soorten en afnemende leefbaarheid op aarde

Twee ijsvogels. Beeld Hollandse Hoogte / Martijn de Jonge

De biodiversiteit verkeert door toedoen van de mens in crisis, net zo ernstig als het klimaat. Zonder snelle, ingrijpende maatregelen zullen honderdduizenden soorten uitsterven en onmisbare ecosystemen verarmen. De leefbaarheid van de planeet komt in gevaar. Dat concluderen de VN maandag in een groot nieuw rapport.

Een groot deel van de natuur wereldwijd is al door menselijk handelen verwoest, en wat resteert gaat hard achteruit als gevolg van destructief landgebruik, klimaatverandering, overbevissing, vervuiling en invasieve soorten. Tot een miljoen planten- en diersoorten dreigen hierdoor komende decennia uit te sterven. Dat staat in een rapport onder auspiciën van de Verenigde Naties dat maandag in Parijs werd gepubliceerd.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Dit First Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services werd dit weekend vastgesteld door het VN-biodiversiteitspanel IPBES. Het is de gezaghebbende, wetenschappelijke basis voor een nieuw biodiversiteitsverdrag dat volgend jaar moet worden afgesloten door de 132 lidstaten van de VN-Conventie over Biodiversiteit (CBD) uit 1992, de tegenhanger van het VN-klimaatverdrag uit datzelfde jaar.

Biodiversiteit

Biodiversiteit (kort voor biologische diversiteit) is een containerbegrip voor de totale rijkdom aan leven op de planeet: alle planten, dieren en micro-organismen alsmede hun relaties, met elkaar en met hun omgeving, van het niveau van genen en soorten tot aan complete ecosystemen. Alle soorten zijn verbonden. Hoe meer er verdwijnen, hoe meer een ecosysteem en uiteindelijk het web van het leven zelf wordt uitgehold.

De verwoesting van de biodiversiteit vormt een minstens even grote bedreiging voor de mensheid als de opwarming van de aarde, zei IPBES-voorzitter Robert Watson vorige week bij de aftrap van de conferentie in Parijs. Hij sprak van een ‘onheilspellend beeld’. Natuur en biodiversiteit zijn onmisbaar voor ons voedsel, ons water, onze medicijnen en zelfs onze veiligheid en sociale cohesie.

Schoon drinkwater

Het 1.800 pagina’s dikke VN-rapport schetst een somber beeld van de vele manieren waarop de mens de natuur plundert en haar ecosysteemdiensten (de baten die de levende natuur de mens oplevert) ondermijnt. Meer dan 75 procent van het landoppervlak, 40 procent van de oceanen en 50 procent van de rivieren zijn veranderd en gedegradeerd voor grootschalige landbouw, veeteelt en visserij, mijnbouw, verstedelijking en de aanleg van infrastructuur. Slechts 13 procent van het land en 23 procent van de oceanen is nog min of meer onaangetast. Meer dan 20 procent van de landbouwgrond is intussen door overexploitatie drastisch verarmd.

Ook de vervuiling van ecosystemen eist haar tol. Zo wordt wereldwijd meer dan 80 procent van het afvalwater niet gereinigd, en wordt naar schatting elk jaar 300 tot 400 miljoen ton aan zware metalen en andere giftige stoffen in het milieu gedumpt, als gevolg waarvan bijvoorbeeld 40 procent van de wereldbevolking niet over schoon drinkwater beschikt. In de oceanen verdwijnen jaarlijks vele miljoenen tonnen plastic.

Van de circa acht miljoen planten- en diersoorten op aarde (waarvan maar een klein deel bekend en beschreven is) worden volgens het rapport tussen de 500.000 en een miljoen soorten komende decennia met uitsterven bedreigd. Daaronder 3.000 gewervelde soorten en 40.000 plantensoorten. Van de 100.000 soorten die worden gevolgd voor de Rode Lijst van de natuurbeschermingskoepel IUCN is 25 procent bedreigd. Het tempo van uitsterven ligt tientallen tot honderden keren hoger dan gemiddeld in de laatste 10 miljoen jaar.

Biodiversiteitsevaluatie

Het VN-rapport is de nieuwe, wetenschappelijke synthese van de staat van de natuur en haar ecosystemen. Het is het best mogelijke advies van de wetenschap aan regeringen en beleidsmakers om de crisis van de natuur en de biodiversiteit te beteugelen, aldus IPBES-voorzitter Watson. ‘Beleid, inspanningen en acties – op elk niveau – zullen alleen kans van slagen hebben als ze gebaseerd zijn op de beste wetenschap. Dit is wat ons rapport biedt.’

Het is voor het eerst sinds 2005 dat zo’n biodiversiteitsevaluatie verschijnt, en het is de eerste die officieel door de 132 CBD-lidstaten is goedgekeurd. Aan het rapport is door 150 wetenschappers uit vijftig landen drie jaar gewerkt. Het bevat meer dan 15.000 verwijzingen naar wetenschappelijke studies en naar de voorheen verwaarloosde ervaringskennis van inheemse volkeren, alsmede scenario’s en aanbevelingen.

Het rapport moet de basis zijn voor een nieuw wereldwijd biodiversiteitsverdrag dat de CBD-lidstaten eind volgend jaar in Beijing, China, willen vaststellen, in navolging van het bekende VN-klimaatakkoord van Parijs uit 2015. Met het oog daarop proberen de organisatoren rond de ‘stille crisis’ van de biodiversiteit net zo’n gevoel van urgentie te kweken als rond het klimaat. Zoals er in 2015 aan de vooravond van het klimaatakkoord een ‘Parijs-moment’ ontstond, moet er nu rondom biodiversiteit een ‘Beijing-moment’ komen.

Het is namelijk nog mogelijk het tij te keren. ‘Het gaat heel slecht met de biodiversiteit, maar als we het snel en goed aanpakken kunnen we veel verliezen nog tegengaan’, zegt Ingrid Visseren-Hamakers, hoogleraar milieubeleid aan de Radboud Universiteit Nijmegen en mede-auteur van het rapport. ‘Daarvoor is wel een wereldwijde transformatieve omwenteling nodig. En daar zit het probleem, want landen hebben natuurlijk allerlei economische belangen en zijn lang niet altijd gebaat bij ambitie. Maar we hebben de omwenteling nu gedefinieerd, en erkend dat die noodzakelijk is. De bereidheid is er, nu de praktische invulling.’

Die praktische invulling moet volgens Visseren-Hamakers komend jaar op de biodiversiteitstop in Beijing leiden tot een wereldwijd natuurakkoord, een Global Deal for Nature, een aanzet tot een ingrijpende reorganisatie van het hele economische en financiële systeem, een wereldwijde omslag naar duurzaamheid waarbij de strijd voor het behoud van biodiversiteit en de strijd tegen klimaatverandering hand in hand moeten gaan. 

Natuur en biodiversiteit zijn namelijk essentieel voor het tegengaan van de klimaatverandering. Bossen en oceanen nemen de helft van de CO2-uitstoot op. Als ze dat niet zouden doen was de opwarming al niet meer te stuiten geweest. Toch is de afgelopen vijf jaar een oppervlakte van vijf keer Engeland aan tropisch bos omgehakt vanwege de onverzadigbare mondiale behoefte aan rundvlees, sojabonen, palmolie en biobrandstoffen.

Vijf belangrijke oorzaken van de afname van biodiversiteit

Verwoesting van leefgebied
De onverzadigbare landhonger van de mens, onder meer als gevolg van de verdubbeling van de wereldbevolking sinds 1970 van 3,7 naar 7,6 miljard mensen, bedreigt de laatste leefgebieden van veel planten- en diersoorten. Bossen, graslanden, binnenwateren en andere natuurgebieden moeten plaatsmaken voor akkers, weidegrond, steden, wegen en andere infrastructuur. Driekwart van het landoppervlak is door de mens vaak ingrijpend veranderd of verwoest. Dat geldt ook voor tweederde van de oceanen en 85 procent van de wetlands.

Directe exploitatie
Het direct exploiteren van de natuur door jacht, visserij en het oogsten van wilde flora vormt een grote bedreiging voor veel planten- en diersoorten en ecosystemen. Charismatische megafauna als olifanten, tijgers en neushoorns wordt bedreigd door stroperij. Zo ook schubdieren, schildpadden en haaien. Een grote boosdoener is de slecht gereguleerde industriële visserij. Eenderde van alle visbestanden wereldwijd is overbevist.

Klimaatverandering
De opwarming van het klimaat door het opstoken van fossiele brandstoffen heeft groot effect op tal van planten- en diersoorten. Bijna de helft van de zoogdieren en bijna een kwart van de vogels zijn al hard in hun leefgebied geraakt. Sommige soorten kunnen zich aanpassen door hun habitat te verleggen, maar dat geldt niet voor arctische en alpiene soorten, die niet kunnen uitwijken voor de stijgende temperaturen. En 99 procent van de koraalriffen in de wereld zal een opwarming van meer dan 2 graden niet overleven.

Vervuiling van land, lucht en water
Veel planten- en diersoorten en ecosystemen hebben zwaar te lijden door vervuiling van land, lucht en water. Elk jaar wordt alleen al in oppervlaktewateren naar schatting 300 tot 400 miljoen ton aan zware metalen, oplosmiddelen en giftig afval gestort. Veel grote riviersystemen en wetlands zijn zwaar vervuild door ongezuiverd afvalwater. Langs tal van kusten zijn door vervuiling enorme zuurstofloze dode zones ontstaan.

Invasieve soorten
De mens heeft per ongeluk of opzettelijk over de hele wereld exotische planten- en diersoorten geïntroduceerd. Als gevolg daarvan worden inheemse soorten verdrongen en bedreigd, soms tot uitsterven aan toe. Muizen, ratten, katten en geiten hebben bijvoorbeeld heel wat unieke eilandfauna uitgeroeid. Het aantal invasieve soorten per land is volgens het VN-rapport sinds 1970 met gemiddeld 70 procent toegenomen. Een bepaald micro-organisme heeft wereldwijd meer dan 400 soorten amfibieën in de gevarenzone gebracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.