VN-godenmacht

Bij Dood Paard ligt nooit alles helemaal vast. Ook de bewerking van Homeros' epos 'Ilias' is een beetje bij toeval ontstaan....

In de kleedruimte onderin het Brusselse Kaaitheater is zojuist een spiegel opgehangen; kritisch monsteren Poseidon en Ares hun godenoutfits. De eerste heeft zich in eerste instantie iets blauws aangemeten, terwijl de god van de oorlog een bruingevlekt bloesje past. Al met al wil het wel vloeken samen.

Poseidon kijkt bedenkelijk. De broek die zijn lange benen omspant, ziet er op de keeper beschouwd wat brokkelig uit. 'Hier ben ik destijds mee door het zeepsop gegleden', mompelt Gillis Biesheuvel. 'De glans is eraf.'

Aan elk kledingstuk aan het rek in de kelder kleeft een kleine historie, een historie van weer een ander stuk Dood Paard. Nu, na pakweg negen jaar, is de tijd daar voor de eerste grote-zaalproductie van het collectief. Morgen première, en waarom niet, direct groots uitgepakt: Dood Paard brengt Ilias, naar het Homerisch epos over de tienjarige Trojaanse oorlog. Een coproductie met het Kaaitheater die de vaste-kerngenoten Manja Topper, Gillis Biesheuvel, Kuno Bakker en Oscar van Woensel de mogelijkheid geeft tot uitbreiding met een aantal acteurs. Zodat er op een zonnige donderdagmiddag liefst tien goden lopen te snuffelen tussen de oude kostuums. 'Dit is leuk voor Hades', zegt Hera opgewekt, terwijl ze een wit shirtje met een laatste-oordeeltafereel in de lucht houdt.

Hades moest eerder weg. De god van de onderwereld wordt gespeeld door Van Woensel, huisschrijver. Zijn naam prijkt ook weer onder deze Ilias, dat Homeros' werk uiteraard als basis heeft, maar toch wel een zeer zelfstandig stuk in vijf bedrijven is geworden, die zich alle afspelen op de Olympos. Daar boven op hun berg kankeren en konkelen de goden dat het een lieve lust is, onderwijl luchthartig beschikkend over het lot van Grieken en Trojanen in een oorlog die zij, welbeschouwd, met de gouden appel van twistgodin Eris, zelf ook in gang hebben gezet. Na negen jaar betrekkelijke luwte in de strijd achten ze de tijd rijp voor een doorbraak; een die zal uitmonden in een oorlog die in heftigheid z'n weerga niet kent. Parallellen en associaties met de huidige toestand in de wereld te over; niet ongebruikelijk bij dit collectief.

'Er komt hier een aantal van onze liefdes tezamen', zegt Kuno Bakker later. 'We hebben de Ilias natuurlijk al een tijd geleden uitgekozen, toen de oorlogsdreiging nog niet zo - letterlijk - prangend was. Maar ik denk dat oorlog ons altijd fascineert. Bij Shakespeare. . .'

Manja Topper: 'Troilus en Cressida hebben we gedaan. . .'

Bakker: 'Coriolanus - ook oorlog. We houden bovendien van oude verhalen, verhalen gebaseerd op mythe. Ja, en het aanvallen van zo'n lijvig werk als de Ilias, dat is natuurlijk wel iets. Daar wil je iets mee. Je mee meten misschien.'

Topper: 'Opvallend, vond ik: af en toe is het puur pulp. De Ilias is echt niet alleen maar literair, helemaal niet. Het is ook gewoon spectaculair, sensationeel. Behaagzuchtig. Dat vind ik er leuk aan. En ja, je zou er ontelbare stukken uit kunnen maken, natuurlijk.'

Hoog boven het drukke Sainctelettesquare wordt gerepeteerd. Het Kaaitheater stelt hier appartementen beschikbaar, slaapkamers en een gemeenschappelijke ruimte met keuken. Tien acteurs zitten rond de tafel; zoals hun personages avond aan avond aanzitten bij de oppergod.

HERA

Hij komt

Allemaal bekken dicht

Staan

Toon je toegewijdheid

Je -

APOLLO

M'n wat?

HERA

Bek dicht Apollo

Zeus

Vader van mensen en goden

Treed de Gouden Kamer binnen

Zes gastspelers zijn aangeschoven. Annemieke Schenke (Athena) en Lot Lohr (Hephaistos) deden dat al eens vaker. Maartje van den Brink (Apollo), Ellen Goemans (Aphrodite) en Rutger Kroon (Ares) komen van toneelgroep Monk, oud-studenten van de Arnhemse toneelschool, net als de Dood-Paardleden. Jochen Balbaert (Hermes) ten slotte, had les bij Kuno Bakker aan de Studio Herman Teirlinck. Het klikt tussen iedereen, maar het blijft toch 'wij en de gasten'.

Aan de repetitietafel komt het godenmaal ter sprake. Zeus en de zijnen zijn goed van innemen, en de bijeenkomsten zijn onveranderlijk gesitueerd rond de dis. Die moet op toneel overduidelijk dik in orde zijn. Filmcatering, oppert iemand. Als je in een film speelt, is er om te beginnen direct zo'n tafel met eten - van dat foute eten. Een schaal met misselijkmakend veel mini-mars. Flauwe sandwiches, bruine pistolets misschien? Een plan met ronde, roze glacé-koeken wordt omarmd.

'Er is een zekere taakverdeling die nergens vastligt, niet geregeld is, niet definitief is', zegt Kuno Bakker over het groepsproces. Ook niet met betrekking tot wie wie zou spelen. Alhoewel. Het vaste viertal vertolkt niet bepaald de mindere goden: Biesheuvel als Poseidon, Van Woensel als Hades, Bakker als Zeus en Topper als Hera?

Drie broers en een zus, verklaren ze. Een familietje, zoals ze dat in werkelijkheid ook een beetje vormen, na negen jaar. Zo is het gezelschap opgebouwd, en dat hebben ze eenvoudigweg naar het toneel vertaald. Topper: 'Het is een beetje toevallig ontstaan, en toch ook weer niet helemaal.'

Ze zijn zuinig op de tekst. Wie daar aan tafel ook maar een woordje omkeert, wordt direct gecorrigeerd. 'Het vervuilt heel makkelijk. Shakespeare verhaspel je niet zo snel, maar dit stuk is heel makkelijk rommelig te krijgen', zegt Topper. 'En het wordt pas echt wat als je het heel precies doet. Dan kun je ook het best suggereren dat je het zo maar, langs je neus weg, zegt. Dan wordt het muzikaal.'

ATHENA

Wat ik wilde zeggen is dat ik alszijnde dus

Godin van de beheerst gevoerde oorlog

Ik dus in feite Godin van de Vrede ben

ARES

Jezus Athena nee

HEPHAISTOS

Oh Athena

ATHENA

Wat?

HEPHAISTOS

Ik hou van je

ATHENA

Wat?

HEPHAISTOS

Ik kom shit ik kom

ATHENA

Oh kut nee

APHRODITE

Hephaistos gadverdamme

HEPHAISTOS

Ik bedoel ik ook ik ook

APHRODITE

Wat?

ATHENA

Gadverdamme

HEPHAISTOS

Sorry maar ik bedoel alleen maar

Ik ben God van het Vuur

Ik maak de wapens

En die wapens zorgen voor stabiliteit

Die garanderen in feite de vrede

Dus Athena als jij en ik nou -

ATHENA

Rot op man

APHRODITE

Je bent ook wel echt gewoon een pot hè?

'Het is soms grof', beamen ze. En ook: het steekt ingenieus in elkaar, een ingewikkeld vlechtwerk is het.

Kuno Bakker (35) en Manja Topper (37) zijn inmiddels aangeschoven in het Kaaitheatercafé voor een kop kruidenthee. 'Ik zie elementen terug uit Wie. . .', zegt Bakker peinzend. 'Dat familie-gedoe. En dingen uit Blaat: de taalverruwing, de manier waarop een en ander geconstrueerd is, hoe men door elkaar heen praat. Dat zijn ingrediënten waarmee we vaker koken.'

Maar wat heel nieuw is aan deze voorstelling, benadrukken beiden: ze hebben, letterlijk tussen de bedrijven door, stukken autonome tekst geplaatst. Passages over zaken die hen op wat voor manier dan ook aanspraken, en die alle betrekking hebben op wapengekletter, op oorlog.

'Een proloog en vier intermezzi', zegt Bakker. 'Het begint met aanwijzingen voor een evacuatie; inderdaad op het moment dat het publiek de zaal binnenkomt. Van de site van het Israëlische ministerie van Defensie, gericht aan de bevolking voor noodgevallen. Dan is er de beschrijving van het begin van het conflict in Nicosia - dus tussen de Grieken en de Turken. Heel lullig - iemand schiet en veroorzaakt haast ongewild een kettingreactie.'

Topper, tussendoor: 'Dat is een verhaal van Kapuscinski.' Bakker knikt en vervolgt met het volgende intermezzo: een verhandeling over lichte wapens. Hoe onvermoed wijdverbreid die zijn en hoe weinig controle erop is, hoe weinig ze kosten, en hoe lang ze wel niet meegaan. Waarna het publiek nog een sterk vereenvoudigd recept voor het maken van een atoombom en een waterstofbom wacht, ruimtewapens de revue passeren, en Oscar van Woensel tenslotte Harry Truman citeert, uit diens speech zestig uur na het droppen van de bom.

De Ilias zelf geeft stof tot nadenken op weer een andere manier. 'Misschien zijn wij dat wel, die goden', zegt Topper vrijelijk associërend. 'Omdat we maar consumeren en consumeren, zijn we eigenlijk medeschuldig aan allerlei oorlogen - die we in onverschilligheid langs ons heen laten gaan. We kijken wel eventjes journaal, maar even later ben je al weer op weg naar een leuk etentje.'

'Je kunt het rechtstreeks op jezelf betrekken', zegt Bakker, 'maar je kunt die godenvergadering ook zien als een VN-macht, die vanuit hun positie, heel veraf, met hun besluiten en belangen beslissen over levens van andere mensen. Je kunt het stuk verklaren op verschillende niveaus.'

Een wel erg eigenzinnig groepje: het is een predikaat dat ze met enige regelmaat krijgen opgeplakt. Bakker: 'We werken niet zozeer vanuit een opgelegd plan. Eerder laten we op toneel het resultaat van een gesprek zien. Een gesprek dat we al jaren voeren en dat tegelijkertijd steeds actueel is, omdat je het weer oppakt op een moment dat een bepaalde kwestie opspeelt. Zo vormt elk stuk een aanleiding tot een discussie die je onderling, op gelijkwaardig niveau voert.' Topper, peinzend: 'En dat is iets waar je zo aan gewend bent, dat je het soms vergeet op waarde te schatten.'

De belendende grote theaterzaal wordt inmiddels verkend, de omvang, de klank. Het toneelbeeld: tafels, grotere, kleinere, kriskras. Ze vormen een cirkel, zo groot, dat ie van het podium afloopt. Op sommige plekken is de cirkel onderbroken.

'Hij is afgebrokkeld - de tafel waaraan wij eten', zegt Topper. 'Het is ook de aarde waar we omheen zitten, een aarde die al een beetje kapot is. Een gemarkeerd universum.'

Zeus is de spil. 'Iedereen moet alles checken bij Zeus, anders kun je het vergeten. Maar vrienden heeft hij niet.'

Bakker: 'Hij is behoorlijk alleen, ja.'

Topper: 'Terwijl iedereen wel iets bij je probeert, hè.'

Bakker: 'Puur uit eigenbelang.'

Mooi, zeggen ze vergenoegd, op een dergelijk weids podium kun je de afstand tussen mensen (goden) letterlijk maken, de gebaren groter.

De andere acteurs komen binnendruppelen. Gezamenlijk wordt besloten naar de markt te gaan. Toch nieuwe kleren voor de goden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden