Nieuws

VN-chef mensenrechten uit diplomatiek haar zorgen over Oeigoeren tijdens controversieel China-bezoek

De Chinese overheid moet het antiterreurbeleid in Xinjiang herzien, omdat het grote invloed heeft op de rechten van de Oeigoeren. Dat heeft VN-mensenrechtencommissaris Michelle Bachelet gezegd na haar zesdaags bezoek aan China, dat veel kritiek kreeg van mensenrechtenorganisaties en van de Verenigde Staten.

Leen Vervaeke
VN-Hoge Commissaris voor de Mensenrechten Michelle Bachelet en de Chinese president Xi Jinping zijn te zien op een scherm bij een winkelcentrum in Beijing. Beeld Reuters
VN-Hoge Commissaris voor de Mensenrechten Michelle Bachelet en de Chinese president Xi Jinping zijn te zien op een scherm bij een winkelcentrum in Beijing.Beeld Reuters

Bachelet bekritiseerde de Chinese overheid publiekelijk vanwege de slechte behandeling van de Oeigoeren in Xinjiang, maar ze deed dat zo voorzichtig dat mensenrechtenorganisaties haar onderdanigheid aan Beijing verwijten. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken klaagde over Chinese pogingen ‘het bezoek te beperken en te manipuleren’.

Bachelet, de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties, zei bij de Chinese overheid ‘vragen en zorgen’ te hebben geuit over de ‘brede toepassing van antiterreurmaatregelen in Xinjiang en het effect op de rechten van de Oeigoerse bevolking’. Dat zei ze zaterdag tijdens een onlinepersconferentie in Guangzhou, ter afsluiting van haar zesdaagse Chinareis.

Bachelets reis stond in het teken van mensenrechtenschendingen in Xinjiang. Daar hebben volgens experts minstens 1 miljoen Oeigoeren en moslimminderheden in heropvoedingskampen opgesloten gezeten. Beijing stelt de kampen voor als ‘trainingscentra voor beroepsonderwijs’ en zegt dat deze in 2019 gesloten zijn. Maar er zijn aanwijzingen dat voormalige geïnterneerden zijn overgebracht naar gevangenissen of plekken waar dwangarbeid wordt verricht.

Mensenrechtenorganisaties en westerse overheden waren vooraf fel gekant tegen Bachelets reis, die volgens hen door Beijing als propagandatrip zou worden gebruikt. Zij zagen hun vrees op de persconferentie bevestigd. Bachelet uitte kritiek op misstanden in Xinjiang, Tibet en Hongkong, maar onthield zich van een veroordeling. Ze had ook lof voor Beijing en liet zich door Chinese staatsmedia verleiden tot een uiteenzetting over Amerikaanse in plaats van Chinese mensenrechtenschendingen.

Bachelets omfloerste kritiek is tekenend voor de ambigue omgang van VN-instanties met China, dat als autocratische grootmacht internationale normen naar zijn hand probeert te zetten. De VN-commissaris onderhandelde jaren met Beijing over ‘ongehinderde’ toegang tot Xinjiang, maar ging uiteindelijk akkoord met strenge restricties. Boven op de gebruikelijke Chinese overheidscontroles werd het bezoek omwille van covid nog extra afgeschermd.

Kritiek van Blinken

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Blinken zei zaterdag dat ‘de voorwaarden die Beijing aan het bezoek had opgelegd geen onafhankelijke beoordeling van de mensenrechtensituatie in Xinjiang toelieten’. Hij laakte de ‘Chinese inspanningen om het bezoek te beperken en te manipuleren’.

Bachelet erkende dat ze geen onderzoek had kunnen doen, maar zei dat ze gesprekken had kunnen voeren ‘zonder toezicht’ – een relatief begrip gezien de alomtegenwoordige surveillance in China. Volgens Bachelet was het bezoek vooral ‘een gelegenheid om directe discussies over mensenrechten te hebben met China’s hoogste leiders’. Ze had een videogesprek met president Xi Jinping en ontmoette minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi en politici in Xinjiang.

Ze zei kritiek te hebben geuit op het programma van ‘trainingscentra’ in Xinjiang. ‘Ik heb bij de overheid het gebrek aan onafhankelijk juridisch overzicht van het programma aangekaart, het voortgaan van handhavers op vijftien indicatoren om neigingen tot gewelddadig extremisme vast te stellen, aantijgingen over het gebruik van geweld en mishandeling in instellingen en berichten over onevenredig strenge beperkingen op legitieme religieuze praktijken.’

Terughoudend

Een publieke terechtwijzing van de overheid is uitzonderlijk in China, maar naar internationale maatstaven klonk Bachelets kritiek terughoudend. Ze plaatste de misstanden in Xinjiang binnen het Chinese antiterreurbeleid, nam de Chinese term ‘trainingscentra voor beroepsonderwijs’ over en zei de schaalgrootte ervan niet te kunnen beoordelen. Dat is opvallend mild voor een situatie die door regeringen in de VS, het Verenigd Koninkrijk en Frankijk als genocide is aangemerkt.

Volgens Philip Alston, hoogleraar internationaal recht en voormalig VN-rapporteur, zijn Bachelets reis en persconferentie slechts een tussenstap. Het einddoel is een VN-rapport over Xinjiang, dat meer effect kan hebben als Beijing erbij betrokken wordt. ‘Je maakt een soort packagedeal, waarin genoeg zit voor de Chinese overheid om het niet bij voorbaat te verwerpen. De Hoge Commissaris kan niet volledig de ene of de andere kant op gaan, ze moet een evenwicht vinden.’

Mensenrechtenorganisaties vinden dat Bachelet zich uitgeleverd heeft aan de Chinese propaganda en daarmee de geloofwaardigheid van haar ambt ondermijnt. Haar reis werd in China inderdaad eenzijdig weergegeven. Zo schreven Chinese media dat Bachelet aan president Xi haar ‘bewondering voor de Chinese verwezenlijkingen in het beschermen van mensenrechten’ had geuit. Bachelets kantoor liet een correctie uitgaan, maar die werd in China niet overgenomen.

Activisten en leden van de Oeigoerse diaspora verwijten Bachelet, die in haar jeugd in Chili zelf werd vervolgd, onvoldoende op te komen voor de onderdrukte minderheden in Xinjiang. ‘Ik vraag me af wat de 23-jarige Bachelet – vervolgd, gevangen en gefolterd onder Pinochets regime – zou zeggen over de huidige Bachelet, die een ander berucht autoritair regime bezoekt en niets doet aan dezelfde misbruiken’, aldus Maya Wang, onderzoeker van Human Rights Watch, op Twitter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden